Ўзбекистонда 2026 йилнинг 1 июлидан бошлаб болалар нафақаси, моддий ёрдам ва ногиронлик тўловларининг янги қуйи миқдорлари кучга кирди. Айни пайтда Статистика агентлиги мамлакат аҳолиси 38,5 миллион кишидан ошганини маълум қилди. Ижтимоий нафақалар индексацияси аҳолининг кам таъминланган қатламлари харид қобилиятини сақлаб қалишга қаратилган бўлса-да, демографик ўсиш шароитида бюджет харажатларининг барқарорлиги ва хусусий сектордаги иш ўринлари динамикаси ўртасидаги номутаносиблик асосий таҳлилий масала бўлиб қолмоқда.
Ижтимоий тўловларнинг янги тартиби ва молиявий омиллар
Янги тартибга кўра, 3 ёшгача бўлган бир нафар фарзанд учун нафақа 386 000 сўм, 3 ёшдан 18 ёшгача бўлган фарзанд учун 295 000 сўм этиб белгиланди. Оиланинг иккинчи фарзандига 177 000 сўм, учинчи ва ундан кейинги ҳар бир фарзандига 118 000 сўм қўшилади. Ёшга доир нафақа 878 000 сўмни, I гуруҳ ногиронлик нафақаси эса 1 209 000 сўмни ташкил этмоқда.
Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги маълумотларига кўра, ижтимоий тўловлар миқдорининг оширилиши инфляция даражаси ҳамда минимал истеъмол харажатлари кўрсаткичларига мувофиқлаштирилган. Бироқ, аҳоли жон бошида ижтимоий ажратмалар ҳажми ортиши давлат бюджети даромадлар қисмига бевосита боғлиқ.
Демографик босим ва хусусий сектор имкониятлари
Статистика агентлиги тақдим этган 2026 йил 1 июль ҳолатига кўра демографик кўрсаткичларда доимий аҳоли сони 38 519,5 минг кишини ташкил этди. Аҳолининг 18,9 миллиондан ортиғи қишлоқ жойларида истиқомат қилади, бу эса аграр ҳудудларда бандлик ва ижтимоий ҳимоя тизимига бўлган талабни янада оширади.
Халқаро валюта жамғармаси ва Жаҳон банкининг минтақавий ҳисоботларида таъкидланишича, аҳоли сони жадал ўсаётган ривожланаётган иқтисодиётларда фақатгина тўловларни ошириш орқали камбағалликни қисқартириб бўлмайди. Агар меҳнат бозорида доимий ва юқори даромадли иш ўринлари яратилмаса, ижтимоий нафақалар бюджетга узоқ муддатли молиявий юклама олиб келади.
Жиззах вилояти мисолида оладиган бўлсак, саноат зоналари ва қишлоқ хўжалигини қайта ишлаш корхоналари томонидан яратилаётган бўш иш ўринлари меҳнат бозорига кириб келаётган ёшлар оқимини пўлатиб ёпиши зарур. Аксинча ҳолатда, "Ижтимоий ҳимоя ягона реестри" орқали нафақа олувчи оилалар улуши камаймайди.
Ижтимоий нафақаларнинг оширилиши аҳолининг заиф қатламларини қисқа муддатли пасайишлардан ҳимоя қилишда муҳим аҳамиятга эга. Бироқ, аҳоли сони йилига миллионга яқинга кўпаяётган шароитда, асосий эътибор ижтимоий тўловларни кенгайтиришга эмас, балки аҳолининг ўз даромадига эга бўлишини таъминлайдиган иқтисодий инфратузилмани ривожлантиришга қаратилиши лозим.
Бюджет маблағларининг манзилли ва самарали сарфланиши, шунингдек, ҳудудларда тадбиркорлик муҳитини яхшилаш мазкур ислоҳотларнинг узоқ муддатли муваффақиятини белгилаб беради.
