Ўзбекистонда “Саноат энергетика гуруҳи” (Saneg) компаниясига нефт конларидан фойдаланиш учун берилган лицензиялар бекор қилинган. Давлат активларини бошқариш агентлиги директори Соҳибжон Муродов буни компания лицензия шартларини бажармагани ва конлар хўжалик айланмасига киритилмагани билан изоҳлади.
Бу ҳақда Муродов 2026 йил 8 октябрь куни ўтказилган матбуот анжуманида Kun.uz мухбирининг саволига жавобан маълум қилди. У, шунингдек, 2022 йилда 100 миллион долларга хусусийлаштирилган Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи тўловлар кечиктирилгани сабабли давлатга қайтарилганини тасдиқлади.
Нефт конлари қандай қилиб хусусий компанияга берилган?
Матбуот анжуманида журналист мамлакатдаги стратегик аҳамиятга эга нефт конлари нима сабабдан очиқ савдоларсиз Saneg тасарруфига ўтказилгани ҳақида савол берди. Давлат активларини бошқариш агентлиги раҳбари бунда конларнинг ўзи эмас, улардан фойдаланиш ҳуқуқи хусусий компанияга берилганини таъкидлади.
“Конларнинг ўзи хусусийлаштирилмайди, чунки улар табиий ресурс ҳисобланади. Бизда ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқи берилади, яъни лицензия ажратилади. Saneg компаниясига ҳам айнан ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқини берувчи лицензиялар тақдим этилган. Бундай амалиёт бошқа компанияларда ҳам мавжуд”, — деди Муродов.
Унинг тушунтиришича, компанияга лицензиялар берилган даврда ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқини олишнинг бошқача тартиби амал қилган. Вазирлар Маҳкамасининг 133-сон қарори билан тасдиқланган низомга мувофиқ, муайян кон бўйича биринчи бўлиб мурожаат қилган шахс белгиланган тўловларни амалга ошириш орқали фойдаланиш ҳуқуқини олиши мумкин бўлган.
Кейинчалик углеводород конларидан фойдаланиш ҳуқуқини аукцион орқали бериш тартиби жорий қилинган. Муродов бу ўзгаришлар 2023–2024 йиллардан бошлаб амалга оширилганини айтди.
“Аввалги амалиётда кон бўйича лицензия олиш учун биринчи мурожаат қилган шахс қонунчиликда белгиланган тўловни амалга ошириб, ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқини олиши мумкин эди.
Кейинчалик янги амалиёт киритилди. Углеводородлар бўйича ҳам лицензия бериш ҳуқуқи ауционга ўтказилди. Бу тартиб 2023–2024 йиллардан бошлаб жорий этилди. Унгача лицензияларни тўғридан тўғри олиш амалиёти мавжуд бўлган”, — деди агентлик раҳбари.
Шу тариқа, Saneg’га конлардан фойдаланиш ҳуқуқи берилган пайтдаги тартиб билан ҳозирги лицензиялаш механизми ўртасида фарқ мавжуд. Бироқ Муродов компания олган ҳар бир лицензиянинг санаси, ҳуқуқий асоси ва шартлари ҳақида алоҳида маълумот келтирмади.
Лицензиялар нима учун бекор қилинган?
Давлат активларини бошқариш агентлиги директорига кўра, Saneg фойдаланиш ҳуқуқини олган айрим нефт конлари амалда ишга туширилмаган. Шунингдек, лицензияларда белгиланган мажбуриятлар бажарилмаган.
“Менга маълум бўлишича, лицензия олинган конлар хўжалик айланмасига киритилмагани ва лицензия шартлари бажарилмагани сабабли бугунги кунда бу лицензиялар бекор қилинган.
Ҳозир Геология вазирлиги томонидан ушбу конлардан самарали фойдаланиш бўйича чора-тадбирлар ишлаб чиқилмоқда”, — деди Муродов.
Агентлик раҳбари бекор қилинган лицензияларнинг аниқ сонини айтмади. Шунингдек, улар қайси ҳудудлардаги конларга тегишли экани ва Saneg’да ҳозир қанча кондан фойдаланиш ҳуқуқи сақланиб қолгани ҳақида маълумот берилмади.
Муродовнинг баёнотида лицензияларни бекор қилиш бўйича қарорлар қачон қабул қилингани ҳам очиқланмаган. Шу сабабли ушбу қарорлар қайси конларга ва қайси даврдаги мажбуриятларга тааллуқли эканини мавжуд маълумотлар асосида тўлиқ аниқлаш имкони йўқ.
Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи нега давлатга қайтарилди?
Матбуот анжуманида Saneg билан боғлиқ яна бир масала — Фарғона нефтни қайта ишлаш заводининг давлат тасарруфига қайтарилиши ҳам муҳокама қилинди. Муродов бу қарорни хусусийлаштириш шартномасида белгиланган тўлов мажбуриятлари бажарилмагани билан боғлади.
“Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи устав фондидаги давлат улуши ушбу корхонага сотилган эди. Бироқ инвесторнинг бошқа лойиҳаларидаги молиявий қийинчиликлар туфайли сотиб олиш тўловлари ўз вақтида амалга оширилмаган.
Олди-сотди шартномасида тўловлар уч ой давомида кечиктирилса, сотувчи шартномани бир томонлама бекор қилиш ҳуқуқига эга экани белгиланган. Биз халқаро юристларни ҳам жалб қилдик ва уларнинг хулосалари асосида, иккинчи тарафни огоҳлантирган ҳолда, шартномани бир томонлама бекор қилдик. Бугунги кунда давлат активи қайтарилган”, — деди Соҳибжон Муродов.
2022 йил май ойида Фарғона нефтни қайта ишлаш заводидаги 100 фоиз давлат улуши “Саноат энергетика гуруҳи”га 100 миллион долларга сотилган эди. 2026 йил 8 июнда завод яна тўлиқ давлат ихтиёрига қайтарилгани ҳақида хабар тарқалган.
Ўша пайтда заводнинг давлат тасарруфига қайтарилиши сабаблари расмийлар томонидан батафсил тушунтирилмаган эди. 8 октябрдаги баёнот ушбу қарорнинг шартномавий асосларига ойдинлик киритди.
Бироқ 100 миллион долларлик битим бўйича Saneg қанча маблағни амалда тўлагани, қанча қарздорлик қолгани ва аввал тўланган маблағларнинг кейинги тақдири ҳақида маълумот берилмади.
Контекст: давлат ресурслари ва хусусий инвестициялар
Ўзбекистонда ер қаъри ва ундаги табиий ресурслардан фойдаланиш алоҳида ҳуқуқий тартибга солинади. Нефт ва газ конларидан фойдаланиш ҳуқуқининг хусусий компанияга берилиши коннинг ўзи ёки ундаги табиий ресурслар хусусий мулкка айланганини англатмайди.
Бу фарқ Saneg билан боғлиқ вазиятда ҳам аҳамиятга эга. Компанияга нефт конларининг мулк ҳуқуқи эмас, белгиланган шартлар асосида улардан фойдаланиш ҳуқуқи берилгани агентлик раҳбари томонидан тасдиқланди.
Ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқини бериш механизмининг аукцион тизимига ўтказилиши давлат ресурсларини тақсимлаш тартибидаги ўзгариш ҳисобланади. Аукцион иштирокчиларнинг таклифларини рақобат асосида солиштириш имконини беради, аммо унинг натижадорлиги савдо шартлари, иштирокчилар доираси ва кейинги назоратга ҳам боғлиқ.
Saneg билан боғлиқ иккинчи йўналиш — давлат активларини хусусийлаштириш жараёнидир. Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи мисолида давлат улушини сотиш бўйича тузилган шартнома тўлов мажбуриятлари бажарилмагани сабабли бекор қилинган.
Шу тариқа, бир компания билан боғлиқ икки хил ҳуқуқий жараён юзага келган: нефт конларидан фойдаланиш лицензияларининг бекор қилиниши ва хусусийлаштирилган корхонадаги давлат улушининг қайтарилиши. Биринчи ҳолат ер қаъридан фойдаланиш шартлари, иккинчиси эса активни сотиб олиш бўйича шартномавий мажбуриятлар билан боғлиқ.
Расмийлар нима дейди, қандай саволлар очиқ қолмоқда?
Соҳибжон Муродовнинг тушунтиришларида икки асосий масала кўтарилган. Биринчиси — Saneg лицензияларни аввал амал қилган ҳуқуқий механизм асосида олгани, иккинчиси — компания айрим мажбуриятларни бажармагани сабабли бу ҳуқуқлар бекор қилингани.
Бу баёнотлар давлат органининг позициясини ифодалайди. Аммо лицензияларни бекор қилиш тўғрисидаги қарорлар, уларнинг ҳуқуқий асослари ва ҳар бир кон бўйича мажбуриятларнинг бажарилиш ҳолати очиқ тақдим этилмаган.
Saneg компаниясининг ушбу масалаларга муносабати ҳам тақдим этилган маълумотларда мавжуд эмас. Компания лицензиялар бекор қилинишига рози ёки норози экани, қарорлар юзасидан шикоят қилган-қилмагани ҳамда Фарғона заводи бўйича молиявий ҳисоб-китобларга қандай ёндашиши номаълум.
Шунингдек, мустақил ҳуқуқшунос ёки энергетика соҳаси экспертларининг айнан ушбу қарорларга оид баҳолари келтирилмаган. Шу сабабли қарорларнинг қонунийлиги ёки иқтисодий оқибатлари ҳақида қатъий хулоса чиқариш учун қўшимча ҳужжатлар ва томонларнинг муносабати талаб этилади.
Нега бу муҳим?
Saneg билан боғлиқ қарорлар Ўзбекистонда ер қаъри ресурсларидан фойдаланиш ҳуқуқини бериш ва хусусийлаштириш шартномаларининг бажарилишини назорат қилиш масалаларини кун тартибига олиб чиқмоқда.
Нефт конларига берилган лицензияларнинг бекор қилиниши ушбу участкалардан кейин қандай фойдаланилиши масаласини юзага келтиради. Агар конлар хўжалик айланмасига киритилмаган бўлса, уларни ишга тушириш учун янги инвесторлар, қўшимча молиялаштириш ёки бошқа бошқарув механизмлари талаб қилиниши мумкин.
Иқтисодий жиҳатдан эса асосий савол конларнинг ишлаб чиқаришга қайтарилиши қанча вақт олиши ва бунинг учун қандай сармоя зарурлиги билан боғлиқ. Мавжуд маълумотларда бекор қилинган лицензиялар қамраб олган захиралар ҳажми, режалаштирилган инвестициялар ва эҳтимолий ишлаб чиқариш кўрсаткичлари келтирилмаган.
Фарғона нефтни қайта ишлаш заводининг давлатга қайтарилиши эса хусусийлаштириш битимларида тўлов интизоми ва шартномавий кафолатлар қандай қўлланишини кўрсатувчи ҳолат сифатида кўриб чиқилиши мумкин. Бундай қарорларнинг инвестиция муҳитига таъсирини баҳолаш учун шартноманинг тўлиқ шартлари, ҳуқуқий жараёнлар ва инвесторнинг позицияси ҳам ўрганилиши керак.
Минтақавий ва халқаро миқёсда бу масала энергетика соҳасига сармоя киритувчи компаниялар учун ресурслардан фойдаланиш ҳуқуқининг барқарорлиги ва давлат билан тузилган шартномалар ижроси нуқтаи назаридан аҳамият касб этиши мумкин. Бироқ Saneg билан боғлиқ қарорларнинг хорижий инвестициялар оқими ёки минтақавий энергетика бозорига бевосита таъсирини тасдиқловчи маълумотлар ҳозирча келтирилмаган.
Кейинги босқичда нима кутилмоқда?
Соҳибжон Муродовнинг маълум қилишича, Геология вазирлиги лицензиялари бекор қилинган нефт конларидан фойдаланиш бўйича чора-тадбирлар ишлаб чиқмоқда. Бу чоралар қандай механизм асосида амалга оширилиши ва конлар қайта аукционга чиқарилиши ёки бошқа тартибда тақсимланиши ҳозирча маълум эмас.
Шунингдек, Фарғона нефтни қайта ишлаш заводининг кейинги бошқарув модели, давлат улушини қайта сотиш режаси мавжудлиги ва аввалги инвестор билан якуний ҳисоб-китоблар ҳолати ҳақида ҳам қўшимча расмий маълумот кутилмоқда.
