Ўзбекистонда ишлатилган автомобиль сотиб олишда уни янги эгаси номига расмийлаштириш харажатлари яна муҳокама мавзусига айланмоқда. Автомобиль харидида нотариус ва Йўл ҳаракати хавфсизлиги хизматига тўланадиган маблағлар, айниқса, арзон транспорт воситасини сотиб олаётган фуқаролар учун қўшимча молиявий юк ҳисобланади.

Ижтимоий тармоқларда тарқалган мурожаатда автомобиль олди-сотдиси ва уни рўйхатдан ўтказиш учун жами 9 миллион 566 минг сўм сарфланиши айтилган. Бироқ Адлия вазирлигининг ҳуқуқий ахборот порталидаги маълумотлар бу ҳисоб-китобни барча ҳолатларга татбиқ этиш тўғри эмаслигини кўрсатмоқда.

Арзон автомобиль ва уни расмийлаштириш харажатлари

Мурожаат муаллифининг таъкидлашича, Ўзбекистонда 15–18 миллион сўмга техник ҳолати ўртача бўлган ишлатилган автомобиль сотиб олиш мумкин. У OLX.uz платформасида 10–20 миллион сўм оралиғида нархланган 1 минг 200 га яқин автомобиль эълони мавжудлигини қайд этган.

Бу рақамлар муаллифнинг кузатувларига асосланган бўлиб, эълонлар сони ва автомобилларнинг техник ҳолати мустақил равишда тасдиқланмаган. Шу билан бирга, мурожаатда кўтарилган масала фақат автомобиль нархи эмас, балки унга эгалик ҳуқуқини расмийлаштириш учун сарфланадиган маблағлар билан боғлиқ.

Муаллиф келтирган 9 миллион 566 минг сўмлик харажат 15 миллион сўмлик автомобиль нархининг қарийб 64 фоизига тенг. Агар автомобиль 20 миллион сўм турса, бу улуш 48 фоизга, 50 миллион сўм бўлса, 19 фоизга яқинлашади.

Бироқ ушбу нисбатлар фақат мурожаатдаги сумма асосида ҳисобланган. Амалдаги тўловлар таркибига назар ташланса, ишлатилган автомобилни қайта рўйхатдан ўтказиш билан уни биринчи марта давлат рўйхатидан ўтказиш ўртасида фарқ борлиги маълум бўлади.

Расмий тарифлар нимани кўрсатмоқда?

Адлия вазирлигининг ҳуқуқий ахборот порталига кўра, аввал рўйхатдан ўтказилган автомобилни бошқа жисмоний шахсдан сотиб олишда қайта рўйхатдан ўтказиш учун 0,1 базавий ҳисоблаш миқдори (БҲМ) ундирилади. Биринчи марта давлат рўйхатидан ўтказиладиган оддий бензин ёки дизель автомобиллари учун эса 6,84 БҲМ ставкаси қўлланади.

Адлия порталида келтирилган, БҲМ 412 минг сўм бўлган ҳисоб-китоб қуйидагича:

Манба: Адлия вазирлигининг ҳуқуқий ахборот портали. Ҳисоб-китоб оддий давлат рақами ва кўрсатилган нотариал хизматларга асосланган; қўшимча хизматлар алоҳида ҳисобланади.

Шундай қилиб, 15 миллион сўмлик ишлатилган автомобиль учун расмийлаштириш харажати янги рақам олинганда тахминан 21,1 фоизни, аввалги рақам сақлаб қолинганда 11,5 фоизни ташкил этади.

Бу ҳисоблар мурожаатдаги 9 миллион 566 минг сўмлик рақамдан сезиларли фарқ қилади. Мазкур сумма қайси хизматлар, тўловлар ёки қўшимча шартлар асосида ҳисоблангани кўрсатилмагани учун уни одатдаги олди-сотди жараёни учун умумий тариф деб қабул қилиб бўлмайди.

2026 йил 15 октябрь ҳолатига муҳим аниқлик: юқоридаги жадвал 2026 йил 31 августгача амал қилган 412 минг сўмлик БҲМ асосида тузилган. Президентнинг 2026 йил 23 июндаги ПФ–115-сон фармонига мувофиқ, 1 сентябрдан БҲМ 440 минг сўмга оширилган. Демак, октябрь ойи учун тўғри ҳисоб-китоб қуйидагича бўлади.

Нотариал хизматлар учун сумма тахминий бўлиб, амалдаги хизматлар рўйхатига қараб ўзгариши мумкин. Шунингдек, давлат рақамини сақлаш ҳуқуқи ва тартибига оид талаблар алоҳида ҳисобга олинади.

Янгиланган ҳисоб-китобга кўра, 15 миллион сўмлик ишлатилган автомобилни янги оддий давлат рақами билан расмийлаштириш унинг нархидан ташқари яна қарийб 22,6 фоиз харажат қилишни англатади. Аввалги рақам сақланадиган ҳолатда эса бу кўрсаткич 12,3 фоизни ташкил этади.

Тўловлар қандай шаклланган?

Ўзбекистонда транспорт воситаларини давлат рўйхатидан ўтказишнинг асосий тартиби Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 31 августдаги 683-сон қарори билан тартибга солинади. Унда транспорт воситасини ҳисобга олиш, давлат рақами белгиларини бериш ва мулкдор ўзгарганда тегишли маълумотларни янгилаш тартиби белгиланган.

2024 йил 1 апрелдан транспорт воситаларини рўйхатдан ўтказиш учун тўлов ставкаларида ўзгаришлар кучга кирган. Оддий бензин ва дизель автомобиллари учун 6,84 БҲМ ставкаси белгиланган бўлиб, мазкур тартиб автомобилини расмийлаштираётган фуқароларнинг харажатларига таъсир қилган.

2026 йилга келиб, ҳуқуқий тушунтиришларда биринчи марта рўйхатдан ўтказиш ва аввал рўйхатдан ўтган автомобилни қайта расмийлаштириш алоҳида ҳисобланиши кўрсатилмоқда. Бу фарқ аҳамиятли: биринчи ҳолатда рўйхатга олишнинг ўзи 6,84 БҲМ, иккинчи ҳолатда 0,1 БҲМни ташкил этади.

Расмий дилердан янги автомобиль сотиб олинганда, қоида тариқасида, олди-сотди битимини алоҳида нотариал тасдиқлаш талаб этилмайди. Аммо ишлатилган автомобиль жисмоний шахсдан сотиб олинганда нотариал шартнома расмийлаштирилиши ва унга белгиланган давлат божи ҳамда тегишли хизмат ҳақлари қўшилиши мумкин.

Икки хил ёндашув: мулкдор харажати ва давлат назорати

Мурожаат муаллифи автомобиль нархи билан уни расмийлаштириш харажатлари ўртасидаги мутаносибликни савол остига қўймоқда. Унинг фикрича, 1,5 минг долларлик ишлатилган транспорт воситасини харид қилаётган шахс билан 50–100 минг долларлик автомобиль олаётган харидорнинг молиявий имкониятлари бир хил эмас.

Муаллиф 200 минг долларлик квартира олди-сотдисини нотариусда 2 миллион сўмга етмайдиган тўлов билан расмийлаштириш мумкинлигини ҳам таққослаш сифатида келтирган. Бироқ бу икки турдаги мулк бўйича шартномани тасдиқлаш, давлат рўйхатидан ўтказиш ва бошқа хизматларнинг ҳуқуқий асослари турлича бўлгани сабабли, уларни бир хил шартлар асосида солиштириш учун ҳар бир тўловни алоҳида ўрганиш талаб этилади.

Масаланинг иккинчи томони — давлат рўйхатидан ўтказиш тизимининг вазифаси. Автомобиль ҳақидаги маълумотларни давлат реестрига киритиш, мулкдорни аниқлаш ва транспорт воситасига тегишли ҳужжатларни расмийлаштириш белгиланган ҳуқуқий тартиб доирасида амалга оширилади.

Шу нуқтаи назардан, муҳокама тўловларни бутунлай бекор қилиш ҳақида эмас, балки уларнинг миқдори қандай белгиланиши ва турли нарх тоифасидаги автомобиллар харидорларига қандай таъсир кўрсатиши ҳақида бормоқда.

Экспертлар нима дейди?

Тақдим этилган мурожаатда мустақил иқтисодчи, ҳуқуқшунос ёки давлат идораси вакилининг мавзу бўйича бевосита эксперт баҳоси келтирилмаган. Шу сабабли муаллифнинг мулоҳазаларини эксперт хулосаси сифатида тақдим этиш тўғри бўлмайди.

Шу билан бирга, Адлия вазирлигининг ҳуқуқий ахборот порталида тўловлар мулк битимининг хусусиятига, қариндошлик даражасига, мавжуд имтиёзларга ва кўрсатилган нотариал хизматларга қараб фарқ қилиши тушунтирилган. Бундан ташқари, давлат рақамини мустақил танлаш ёки қўшимча хизматлардан фойдаланиш харажатларни ошириши мумкин.

Иқтисодий жиҳатдан эса бир хил миқдордаги қатъий тўлов арзон автомобиль қийматининг қиммат автомобилга нисбатан каттароқ улушини ташкил этади. Бундай тизимни автомобиль нархига қараб табақалаштириш мумкинлиги, унинг давлат бюджети тушумларига таъсири ва маъмурий харажатлар билан мутаносиблиги алоҳида иқтисодий баҳолашни талаб қилади.

Нега бу муҳим?

Автомобиль харид қилиш айрим оилалар учун шахсий эҳтиёждан ташқари, ишга қатнаш, оила аъзоларини ташиш ёки даромад топиш имконияти билан ҳам боғлиқ. Шу сабабли транспорт воситасини сотиб олишдаги қўшимча расмий харажатлар айниқса нархи паст автомобиллар бозори учун аҳамият касб этади.

Масалан, 15 миллион сўмлик автомобиль харидори янги рақам билан расмийлаштиришни ҳам қўшганда тахминан 18 миллион 388 минг сўм сарфлайди. Бу ҳисобга мажбурий суғурта, эҳтимолий таъмирлаш ва бошқа қўшимча харажатлар киритилмаган.

Ўзбекистонда автомобилларни рўйхатдан ўтказиш тўловлари БҲМга боғланган. Шунинг учун БҲМ ошганда, автомобиль бозоридаги нарх ўзгармаган тақдирда ҳам, БҲМга боғлиқ расмийлаштириш харажатлари ортади.

Минтақавий нуқтаи назардан, бу масалани қўшни давлатлардаги автомобиль мулкини расмийлаштириш тартиби билан солиштириш мумкин. Бироқ давлатлар ўртасидаги фарқни баҳолаш учун фақат умумий тўлов суммаси эмас, балки автомобилнинг ёши, двигатели, божхона мақоми, солиқлари ва рўйхатга олиш шартлари ҳам инобатга олиниши лозим.

Халқаро муносабатлар ёки геосиёсий вазиятга ушбу тўловларнинг бевосита таъсири ҳақида тақдим этилган маълумотларда далил мавжуд эмас. Мавзу биринчи навбатда ички иқтисодий сиёсат, давлат хизматлари тарифлари ва аҳолининг харид қобилияти билан боғлиқ.

Тўловларни табақалаштириш мумкинми?

Мурожаат муаллифи арзон автомобиллар учун тўловларни алоҳида белгилаш, мажбурий харажатларни қайта кўриб чиқиш ҳамда ҳар бир тўловнинг ҳуқуқий ва иқтисодий асосини очиқ тушунтириш таклифини илгари сурган.

Бундай ёндашувда автомобилнинг қиймати, ишлаб чиқарилган йили ёки бошқа мезонлардан фойдаланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин. Бироқ бу тизимни жорий қилиш учун автомобилнинг бозор қийматини аниқлаш, турли харидорларга тенг ҳуқуқий шароит яратиш ва эҳтимолий суиистеъмолларнинг олдини олиш каби масалалар ҳал этилиши керак.

2026 йил 15 октябрь ҳолатига ўрганилган расмий манбаларда айнан арзон ишлатилган автомобиллар учун умумий расмийлаштириш тўловларини нархга қараб табақалаштириш юзасидан янги қарор тасдиқлангани ҳақида маълумот аниқланмади. Масъул идораларнинг ушбу таклифга муносабати ва эҳтимолий ўзгаришлар бўйича расмий позицияси мавжуд бўлса, у кейинги материалларда алоҳида ёритилиши мумкин.