Ўзбекистонда йўл ҳаракати хавфсизлигини кучайтириш мақсадида Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга қатор ўзгартишлар киритиш таклиф қилинмоқда. Уларнинг энг муҳокама қилинаётган қисми — белгиланган тезликни 80 км/соатдан ортиқ оширган ҳайдовчиларни транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум қилиш, катта миқдорда жарима қўллаш ва айрим ҳолатларда автомобилни 6 ойдан 1 йилгача вақтинча олиб қўйиш чорасидир. Бу ташаббуснинг асосий мақсади жазони оғирлаштириш эмас, балки йўл-транспорт ҳодисаларининг олдини олиш орқали инсон ҳаётини муҳофаза қилиш ҳисобланади.

Йўл хавфсизлиги соҳасидаги халқаро тажриба шуни кўрсатадики, оғир оқибатларга олиб келувчи ЙТҲларнинг катта қисми юқори тезлик билан боғлиқ. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, тезликнинг ошиши нафақат авария эҳтимолини, балки ҳалокат оқибатларининг оғирлигини ҳам кескин кучайтиради. Шу боис кўплаб мамлакатлар юқори тезликни хавфли ҳуқуқбузарлик сифатида баҳолайди.

Муаммога қандай ечим таклиф қилинмоқда?

Қонун лойиҳаси бир нечта йўналишдаги чораларни ўз ичига олади:

• тезликни 80 км/соатдан ортиқ оширганлик учун ҳайдовчилик ҳуқуқидан маҳрум қилиш;
• 26,8 миллион сўмгача жарима қўллаш;
• айрим қўпол қоидабузарликларда транспорт воситасини вақтинча олиб қўйиш;
• ноқонуний пойгалар ва вояга етмаганларга транспорт бошқарувини бериш учун жавобгарликни кучайтириш.

Мазкур ёндашув жазонинг муқаррарлигини кучайтириш орқали хавфли ҳаракатларнинг олдини олишга қаратилган. Амалда бу фақат жарима йиғиш механизми эмас, балки юқори хавф туғдирувчи ҳайдовчиларни маълум муддат ҳаракатдан четлаштириш тизими сифатида кўрилмоқда.

Далиллар нима дейди?

Ўзбекистонда охирги йилларда йўл ҳаракати хавфсизлиги давлат сиёсатидаги муҳим йўналишлардан бирига айланди. Ичкі ишлар вазирлиги ва Йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати маълумотларига кўра, ҳар йили минглаб ЙТҲлар қайд этилади ва уларнинг сезиларли қисми тезлик режимига риоя қилинмаслиги билан боғлиқ.

Халқаро транспорт форуми (ITF) ва Жаҳон банки тадқиқотлари ҳам юқори тезликни йўллардаги асосий хавф омилларидан бири сифатида кўрсатади. Масалан, автомобил тезлигининг ҳар бир қўшимча 1 фоизга ошиши ҳалокатли ЙТҲ хавфини ўртача 4 фоизга ошириши қайд этилган.

Буюк Британия, Австралия ва Германия каби мамлакатларда тезликни жиддий равишда ошириш нафақат катта жарима, балки ҳайдовчилик ҳуқуқидан маҳрум қилиш билан ҳам жазоланади. Айрим юрисдикцияларда транспорт воситасини мусодара қилиш ёки вақтинча олиб қўйиш амалиёти ҳам мавжуд.

Бу тажрибалар жазонинг оғирлиги эмас, балки жазонинг муқаррарлиги ва назорат тизимининг самарадорлиги ҳал қилувчи аҳамиятга эга эканини кўрсатади.

Фактчекинг: даъволар ва рақамлар

Даъво нима?

Қонун ташаббускорлари юқори тезлик билан ҳаракатланишга қарши қаттиқроқ чоралар йўлларда хавфсизликни оширишини таъкидламоқда.

Манбалар нима дейди?

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти, БМТнинг Йўл ҳаракати хавфсизлиги бўйича глобал дастури ва халқаро транспорт тадқиқотлари тезликни чеклаш инсон ҳаётини сақлаб қолишда энг самарали чоралардан бири эканини қайд этади.

Рақамлар мос келадими?

Тезлик ошиши билан ҳалокат хавфи ошиши ҳақидаги илмий хулосалар турли мамлакатларда ўтказилган тадқиқотларда такрор тасдиқланган. Бу жиҳатдан қонун лойиҳасининг асосий мантиғи халқаро ёндашувларга зид эмас.

Фактлар қандай хулосага олиб келади?

Мавжуд маълумотлар юқори тезликни чеклаш йўл-транспорт ҳодисаларини камайтиришга хизмат қилиши мумкинлигини кўрсатади. Бироқ натижа фақат жазонинг қаттиқлигига эмас, унинг амалда қандай қўлланишига ҳам боғлиқ бўлади.

Ечимнинг чекловлари нималардан иборат?

Йўл хавфсизлиги бўйича экспертлар жазо чоралари ягона ечим эмаслигини таъкидлайди.

Биринчидан, автоматлаштирилган назорат тизимлари, камералар ва тезлик мониторинги етарли даражада ишламаса, жазо чораларининг таъсири чекланиши мумкин.

Иккинчидан, ҳайдовчилар маданияти, йўл инфратузилмаси ва хавфсизлик муҳитини яхшилаш ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Учинчидан, автомобилни узоқ муддатга жарима майдончасига қўйиш механизмининг ҳуқуқий ва иқтисодий оқибатлари ҳам муҳокама талаб қилади. Масалан, транспорт воситаси оиланинг асосий даромад манбаи бўлган ҳолатларда бу қарор қандай қўлланиши масаласи очиқ қолмоқда.

Шунингдек, қонуннинг самарадорлигини баҳолаш учун қабул қилинганидан кейинги статистик кузатувлар зарур бўлади.

Бошқа соҳалар учун қандай сабоқлар бор?

Халқаро амалиёт шуни кўрсатадики, хавфли хулқ-атворни камайтириш учун бир нечта воситалар бир вақтда ишлаши керак:

• қатъий ва муқаррар жазо;
• рақамли назорат тизимлари;
• профилактика ва тарғибот;
• хавфсиз инфратузилма;
• маълумотларга асосланган мониторинг.

Ўзбекистонда муҳокама қилинаётган қонун лойиҳаси айнан шундай комплекс ёндашувнинг бир қисми сифатида қаралиши мумкин. Бироқ унинг ҳақиқий самараси қабул қилинганидан кейин ЙТҲлар сони, қурбонлар кўрсаткичи ва қоидабузарликлар динамикаси орқали баҳоланади.

Хулоса

Тезликни 80 км/соатдан ортиқ оширганлик учун ҳайдовчилик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ва транспорт воситасини вақтинча олиб қўйиш таклифи йўл ҳаракати хавфсизлигини оширишга қаратилган профилактик чора сифатида кўрилмоқда. Халқаро тажриба юқори тезликка қарши қатъий чоралар муайян натижа беришини кўрсатади. Бироқ узоқ муддатли самара фақат жазо чоралари билан эмас, балки назорат, инфратузилма ва ҳайдовчилик маданиятини ривожлантириш билан ҳам белгиланади.