Ўзбекистонда 2026 йил давомида экстремистик ва террористик хусусиятга эга 49 мингдан ортиқ интернет ресурси аниқланган. Давлат хавфсизлик хизмати раиси Баҳодир Қурбоновнинг таъкидлашича, радикаллашув бир зумда юз бермайди ва унга қарши курашиш фақат тақиқланган контентни ўчириш билан чекланмаслиги керак. Хўш, интернетдаги бундай хавфлар оддий оила ҳаётига қандай дахлдор?

6 ноябрь куни Самарқандда Шанхай ҳамкорлик ташкилоти доирасида ўтказилган хавфсизлик масалалари бўйича экспертлик мулоқотида интернет, сунъий интеллект ва янги технологиялардан экстремистик мақсадларда фойдаланиш хавфи муҳокама қилинди.

Gazeta.uz хабарига кўра, ДХХ раиси генерал-полковник Баҳодир Қурбонов онлайн радикаллашувнинг олдини олишда танқидий фикрлаш, медиасаводхонлик ва ёшлар билан ишлаш муҳимлигини таъкидлади.

Бу масала фақат давлат идоралари ёки технология компанияларига тегишли эмас. Интернетдан фойдаланадиган ҳар бир оила учун ахборотнинг ҳаққонийлигини ажратиш, манипуляцияни таниш ва хавфли мулоқотларга нисбатан эҳтиёткор бўлиш долзарб вазифадир.

49 мингта интернет ресурси: бу рақам нимани англатади?

ДХХ раҳбарининг маълум қилишича, 2025 йилда Ўзбекистонда экстремистик ва террористик хусусиятга эга қарийб 43 мингта интернет ресурси қайд этилган. 2026 йилда эса бу кўрсаткич 49 мингдан ошган.

Унинг таъкидлашича, ўсиш 14 фоизни ташкил этган.

Бироқ ушбу рақамларни тўғри талқин қилиш керак. Аниқланган ресурслар сони интернетда радикаллашган одамлар ёки жиноят содир этган шахслар сонини англатмайди.

Шунингдек, очиқ баёнотда ресурсларнинг қанчаси ижтимоий тармоқ саҳифаси, канал, веб-сайт ёки алоҳида материал экани, уларни аниқлаш мезонлари ва методологияси батафсил келтирилмаган.

Демак, рақамлар онлайн муҳитдаги хавфларга эътибор қаратиш учун асос бўлса-да, улардан ёшлар орасида радикаллашув айнан шу даражада ошган деган хулоса чиқариб бўлмайди.

Нега радикаллашув бир зумда юз бермайди?

ДХХ раиси радикаллашувни мураккаб ижтимоий жараён сифатида таърифлади.

Бу ёндашув муҳим жиҳатга эътибор қаратади: инсоннинг муайян ғоялар таъсирига тушиши битта видео, хабар ёки суҳбат билан изоҳланмайди.

Онлайн муҳитда одам турли ахборот манбалари, ижтимоий гуруҳлар ва шахсий мулоқотлар билан узоқ вақт давомида алоқада бўлиши мумкин.

Зўравонликни оқловчи ғоялар таъсирига тушиш хавфи ҳам бир хил сабаб билан юзага келмайди. Шахсий қийинчиликлар, ижтимоий ажралиш, манипулятив тарғибот ва бошқа омиллар турли вазиятларда ўзаро таъсир қилиши мумкин.

Шу билан бирга, инсоннинг кескин фикр билдириши, норозилиги, ўзига хос дунёқараши ёки баҳсли мавзуларга қизиқиши уни автоматик равишда экстремистга айлантирмайди.

Муҳим фарқ — фикр ва эътиқод эркинлиги билан зўравонликка ундаш ёки қонунга хилоф ҳаракатлар ўртасидаги чегарадир.

Ота-оналар нималарга эътибор бериши мумкин?

Интернетдаги хавфли таъсир ҳақида гап кетганда, айрим оилалар биринчи навбатда фарзандининг телефонини текшириш ёки ижтимоий тармоқлардан фойдаланишини чеклаш ҳақида ўйлайди.

Бироқ фақат тақиқ қўйиш болага ахборотни танқидий баҳолашни ўргатмайди.

Ота-оналар учун қуйидаги ёндашувлар фойдали бўлиши мумкин:

Биринчидан, интернетдаги қизиқишлар ҳақида суҳбатлашиш. Фарзанд қандай каналлар, блогерлар ва платформалардан фойдаланаётганини билиш, кўрган маълумоти ҳақида босимсиз гаплашиш муҳим.

Иккинчидан, манбани текширишга ўргатиш. Хабар ким томонидан тарқатилган, уни бошқа ишончли манбалар тасдиқлайдими, тасвир ёки видео ҳақиқийми — шундай саволларни биргаликда муҳокама қилиш мумкин.

Учинчидан, манипуляция белгиларини тушунтириш. Масалан, зўравонликни оқлаш, бошқа инсонларни инсоний қадр-қимматидан маҳрум этиб тасвирлаш, қўрқитиш ёки махфий ҳаракат қилишга ундаш жиддий эътибор талаб қилади.

Тўртинчидан, ишончли мулоқот муҳитини сақлаш. Бола интернетда ноқулай ёки қўрқинчли вазиятга дуч келса, айбланишдан қўрқмасдан катталарга мурожаат қила олиши муҳим.

Агар бевосита зўравонлик таҳдиди, мажбурлаш ёки шантаж белгилари бўлса, вазиятга мос равишда тегишли ваколатли идораларга мурожаат қилиш зарур.

Бунда боланинг шахсий ҳаёти ва қадр-қимматини ҳурмат қилиш ҳам аҳамиятли.

Сунъий интеллект хавфни қандай ўзгартирмоқда?

Самарқанддаги мулоқотда сунъий интеллект технологияларидан террорчилик мақсадларида фойдаланиш эҳтимолига ҳам эътибор қаратилди.

Генератив AI ёрдамида ҳақиқийга ўхшаш овоз, тасвир ва видео тайёрлаш мумкин. Бу технологиялар ахборотни сохталаштириш ва кенг аудиторияга тарқатиш имкониятларини ҳам ўзгартирмоқда.

Масалан, таниқли шахс номидан тайёрланган сохта видео ёки овозли хабар айрим фойдаланувчиларда ишонч уйғотиши мумкин. Шунинг учун материалнинг ташқи кўриниши ишончли бўлиши унинг ҳақиқийлигини исботламайди.

БМТнинг Терроризмга қарши кураш бошқармаси 2026 йил февралда сунъий интеллектдан зўравон экстремизмнинг олдини олишда масъулиятли фойдаланиш бўйича амалий қўлланма эълон қилди.

Унда AI технологияларидан фойдаланишда инсон ҳуқуқлари, ахлоқий меъёрлар, хавфларни баҳолаш ва ҳисобдорлик масалаларига эътибор қаратилган.

Хавфсизлик ва шахсий ҳуқуқлар ўртасидаги мувозанат

ДХХ раиси интернет платформалари билан халқаро ҳамкорликни кучайтириш, террорчилик мазмунидаги материалларни аниқлаш ва уларнинг тарқалишига қарши чоралар кўришни таклиф қилди.

Бундай чоралар зўравонлик тарғиботига қарши курашишда қўлланиши мумкин. Бироқ онлайн назорат технологиялари ривожлангани сари бошқа саволлар ҳам пайдо бўлади.

БМТнинг мазкур йўналишдаги ёндашуви ҳам террорчиликка қарши технологиялардан фойдаланиш инсон ҳуқуқлари, қонунийлик ва ҳисобдорлик тамойилларига мувофиқ бўлиши кераклигини таъкидлайди.

Демак, масала фақат зарарли контентни тезроқ аниқлашда эмас. Текширувнинг аниқ мезонлари, хатоларни тузатиш имконияти ва фуқаролар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ҳам муҳим.

Ўзбекистонда терроризм хавфи қандай баҳоланмоқда?

2026 йилги Глобал терроризм индексида Ўзбекистон 163 давлат орасида 96-ўринни эгаллаган. Мамлакатнинг индекс бали 0,114 ни ташкил этади.

Бу кўрсаткич терроризм таъсири паст эканини англатади.

Аммо индексдаги ўрин билан интернетда аниқланган экстремистик материаллар сони турли кўрсаткичлар ҳисобланади. Уларни бевосита таққослаб, хавф даражаси ҳақида ягона хулоса чиқариш тўғри эмас.

Хулоса: интернет хавфсизлиги нимадан бошланади?

Самарқанддаги мулоқотда билдирилган фикрлар онлайн радикаллашувнинг олдини олиш фақат давлат назорати ёки техник чекловлар билан боғлиқ эмаслигини кўрсатади.

Оилалар учун бу — фарзанд билан очиқ мулоқот, ахборот манбаларини текшириш ва зўравонликни оқловчи тарғиботни ажрата билиш масаласи.

Таълим муассасалари учун — медиасаводхонлик ва танқидий фикрлашни ривожлантириш.

Давлат идоралари ва технологик платформалар учун эса — хавфсизлик чораларини қонунийлик, шаффофлик ва инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш билан бирга олиб бориш вазифаси.

Асосий савол шунда: интернетдаги хавфли контентга қарши чоралар кўриш билан бир вақтда ёшларни мустақил фикрлайдиган ва ахборотни текшира оладиган фойдаланувчиларга айлантириш учун нималар қилинмоқда?