Ўзбекистонда мобил қурилмаларнинг IMEI кодларини рўйхатга олувчи UzIMEI тизими жорий қилинганига 7 йил тўлди. Шу давр ичида тизим орқали 97,8 миллионта код рўйхатга олинган бўлиб, хизматлар учун тўловлар ҳажми 3 триллион сўмдан (тахминан 253 миллион доллар) ошди.
Республика телекоммуникация тармоқларини бошқариш маркази вакиллари тушумлар бюджетга ва соҳани ривожлантиришга йўналтирилишини айтмоқда. Бироқ жамоатчилик ва иқтисодчилар тизимнинг монопол мақоми, йиғилган маблағлар тақсимоти ҳамда операторнинг хусусий таъсисчилари кимлигига эътибор қаратмоқда.
Тизим фаолияти ва молиявий кўрсаткичлар
UzIMEI тизими 2018 йил октябрдаги Вазирлар Маҳкамасининг 847-сон қарори билан жорий қилинган. 2019 йилда 778-сон қарор орқали рўйхатга олиш тартиби ва тўлов миқдорлари белгиланган. Тизимни техник жиҳатдан юритиш учун 2019 йил июлида устав капитали 22 миллиард сўм (тахминан 2,5 миллион доллар) бўлган "Information Technology Center" МЧЖ қўшма корхонаси тузилган.
Қўшма корхонанинг 51 фоизи Американинг "Delta Telecom International" компаниясига, 49 фоизи эса давлатга қарашли Республика телекоммуникация тармоқларини бошқариш марказига тегишли. Тизим бўйича қурилмаларни рўйхатдан ўтказиш учун импортёрлар базавий ҳисоблаш миқдорининг (БҲМ) 20 фоизини (82,4 минг сўм), жисмоний шахслар эса 20 дан 25 фоизгача (103 минг сўмгача) тўлов қилади. Қурилма 1 ой ичида рўйхатдан ўтмаса, автоматик тарзда блокланади.
Ҳозирга қадар 97,8 миллион код рўйхатга олинган. Биринчи йилда 47,6 миллион (48,7%) код бепул ўтказилган. Қолган қурилмалар қуйидагича тақсимланади:
Импортёрлар — 30,4 миллион (31,1%)
Жисмоний шахслар — 19,03 миллион (19,5%)
Маҳаллий ишлаб чиқарувчилар — 779 минг (0,8%).
Қурилмаларнинг тури ва бренди бўйича кўрсаткичлар:
Смартфонлар — 72,5 миллион, тугмали телефонлар — 20,3 миллион, планшетлар — 1,4 миллион, портатив қурилмалар — 238 минг, бошқа қурилмалар — қарийб 3000 та.
Samsung — 35,5 миллион, Xiaomi — 18,1 миллион, Nokia — 7,7 миллион, Apple — 5,8 миллион, Huawei — 2,4 миллионта.
Жараёндаги қурилмалар — 366,3 мингта, блокланганлари эса — 20,1 миллионта.
Тизимдан тушган жами 3 триллион сўмлик маблағ йиллар кесимида қуйидагича кўриниш олган:
2019 йил — 6,4 млрд сўм
2020 йил — 233,7 млрд сўм
2021 йил — 309,4 млрд сўм
2022 йил — 425,5 млрд сўм
2023 йил — 509,5 млрд сўм
2024 йил — 606,7 млрд сўм
2025 йил — 694 млрд сўм
2026 йил (1 августгача) — 459,6 млрд сўм.
Мобил қурилмаларнинг расмий импортидан тушган божхона тўловлари 7 йилда 5 триллион сўмдан ошган:
2019 йил — 37,5 млрд сўм
2020 йил — 265,6 млрд сўм
2021 йил — 497,8 млрд сўм
2022 йил — 476,3 млрд сўм
2023 йил — 519,8 млрд сўм
2024 йил — 842,6 млрд сўм
2025 йил — 1,4045 трлн сўм
2026 йил (1 августгача) — 1,2663 трлн сўм.
Контекст: импорт улуши ва контрабандага қарши кураш
UzIMEI тизими ишга туширилишидан олдин Ўзбекистонга мобил қурилмалар асосан норасмий йўллар билан олиб кирилган. Марказ вакилларининг маълумотларига кўра, ҳозирги кунда бозорда легал импорт улуши 93 фоизга етган. Қурилмаларнинг 95 фоизини импортёрлар, қолган 5 фоизини эса ўз эҳтиёжлари учун жисмоний шахслар олиб кирмоқда.
Қонуний импорт ўсгани сабабли Ўзбекистонда Samsung ва Xiaomi брендларининг расмий дўконлари очилди. Apple компанияси билан расмий дўкон очиш бўйича музокаралар бир йилдан бери давом этмоқда. Марказ масъулларига кўра, импортёрларга телефонни расмий олиб кириш молиявий жиҳатдан фойдалироқ. Улар 17 фоиз (12 фоиз ҚҚС ва 5 фоиз божхона хизмати) тўлов қилади.
Шу билан бирга, жисмоний шахслар томонидан товарларни божсиз олиб кириш чекловлари 2025 йил 1 майидан ўзгартирилган. Авиақатнов орқали 1000 доллар, темирйўл ва сув транспортида 500 доллар, автомобиль ва пиёда ўтказиш пунктларида 300 долларгача лимит белгиланган. Дастлабки йилларда фуқароларнинг паспорт маълумотлари қора бозорда 1 дан 5 долларгача сотилиши кузатилган. Шу сабабли тизимга Face ID ва божхона декларациясини талаб қилиш амалиёти киритилди.
Экспертлар ва расмийлар нима дейди?
Республика телекоммуникация тармоқларини бошқариш маркази бўлим бошлиғи Отабек Азимов тушумлар тизимни ишлатиш, серверларни янгилаш, узоқ ҳудудларда алоқани яхшилаш ва ходимлар маошига йўналтирилишини айтади. Марказ матбуот хизмати раҳбари Аҳмаджон Орифжонов тизимни бепул қилиш келажакда бюджет маблағлари сарфланишига олиб келишини билдирган.
Бироқ тизимнинг монопол тарзда белгиланиши турли мунозараларга сабаб бўлмоқда. Азимов тўловлар солиқ эмаслигини, хизмат ҳақи эканини айтган бўлса-да, 4 йил олдин Рақамли технологиялар вазири Шерзод Шерматов буни ҳуқуқий жиҳатдан солиққа қиёслаб, "бепул ҳеч нарса бўлмайди", деган эди. Бундай фарқли баёнотлар тизим мақоми бўйича саволларни юзага келтиради.
Иқтисодчи Беҳзод Ҳошимов 2025 йилда UzIMEI бекор қилиниши ўзбекистонликларни миллиардлаб долларларга бойитиши мумкинлигини айтган. Унга кўра, истеъмолчилар бунинг ортидан ҳам пулини, ҳам вақтини йўқотмоқда. Монополияга қарши курашиш қўмитаси раҳбари 2022 йил майида бу жараён тадбиркорлик эмас, давлатдан рухсат олиш тизими эканини айтиб, хулоса бериш учун 20 кун сўраган эди. Аммо очиқ манбаларда қўмитанинг якуний хулосаси топилмаган.
Нега бу муҳим?
Иқтисодий натижалар ва монополия: Тизим божхона тушумларини 5 триллион сўмгача ошириш орқали импортни легаллаштиришда иқтисодий самара берди. Бироқ бу жараённинг битта оператор томонидан рақобатсиз бошқарилиши истеъмолчиларга танлов ҳуқуқини қолдирмайди.
Молиявий шаффофлик: Устав капитали 22 миллиард сўм бўлган корхонанинг фақат 2020 йилнинг ўзида 233,7 миллиард сўм йиғиши лойиҳанинг даромадлилик даражаси юқори эканини кўрсатади. 7 йилда тушган 3 триллион сўмлик маблағнинг қанча қисми хусусий таъсисчига тегаётгани, қанчаси давлатда қолаётгани ва корхона қанча солиқ тўлаётгани бўйича очиқ ҳисоботлар берилмаган.
Шахсий маълумотлар ва якуний эгалик: 2024 йил апрелидаги президент фармони билан давлатнинг 49 фоизлик улуши сотилиши ва корхона тўлиқ хусусийлаштирилиши керак эди. Аммо Американинг "Delta Telecom International" компанияси ортида кимлар тургани ва унинг якуний бенефициарлари ҳақидаги маълумотлар жамоатчиликка очиқланмаган. 97 миллиондан ортиқ қурилма ва фуқароларнинг паспорт маълумотлари хорижий таъсисчига эга тизимда сақланиши хавфсизлик бўйича мунозараларни очиқ қолдиради.
Мазкур фармон доирасида "Information Technology Center" корхонасидаги давлат улушини сотиш жараёни қандай якунланиши номаълум бўлиб турибди. 2026 йил августига қадар хусусийлаштириш натижалари ҳақида расмий маълумот берилгани йўқ.
