Бахмал қишлоқлари номида қандай тарих яширин?

Чоп этиш

Жиззах ва Сурхондарё ўртасидаги этномаданий ўхшашликлар, юз уруғининг тарихи ва қишлоқ номларида сақланган ўтмиш ҳақида.

Бахмал ёки Зоминдаги айрим қишлоқ номларига эътибор берганмисиз? Уларнинг баъзилари шунчаки географик ном эмас. Бу номлар ортида бир неча асрлик кўчишлар, уруғлар тарихи ва халқларнинг шаклланиш жараёнлари яширинган бўлиши мумкин.

Жиззах воҳасидаги «Юз», «Қирқ», «Минг», «Барлос», «Сарой» каби этнонимлар билан боғлиқ қишлоқ номлари бу ҳудуднинг ўтмиши ҳақида муҳим маълумот беради. Этнографик тадқиқотларда эса Жиззах ва Юқори Сурхондарё аҳолиси ўртасидаги айрим ўхшашликлар ҳам қайд этилган.

Бу ўхшашликлар тасодифми ёки уларнинг ортида умумий тарих борми?

Қишлоқ номлари — ўтмишдан қолган излар

Тарихчи ва тадқиқотчилар учун жой номлари фақат харитадаги белгилар эмас. Улар муайян ҳудудда яшаган аҳоли, кўчиб келган гуруҳлар, уруғлар ва тарихий жараёнлар ҳақида маълумот бериши мумкин.

Самарқанд давлат университети докторанти Илёс Турдиевнинг «Сўнгги ўрта асрларда Жиззах воҳаси аҳолисининг этник таркибида юз уруғининг ўрни» номли тадқиқотида айнан шу масалага эътибор қаратилган.

Муаллиф Жиззах воҳасининг Зомин ва Бахмал ҳудудларидаги кўплаб қишлоқ номлари этнонимлар — уруғ ва қабила номлари билан боғлиқ эканини қайд этади. Улар қаторида Чубар, Балхи, Барлос, Қирқ-қишлоқ, Увол, Мўғул, Сартюзи, Сарой, Уювли, Эрганакли ва Туркман каби номлар келтирилган.

Фориш туманида ҳам Гароша, Турк, Кўса ва Қорахон каби номлар этник тарих нуқтаи назаридан эътиборга лойиқ.

Тадқиқотчи фикрича, бу каби топонимлар ҳудудда турли уруғ ва этник гуруҳлар яшаганини ўрганишда муҳим манба бўла олади. Айниқса, Бахмал воҳаси этнотопонимларга бойлиги билан ажралиб туради.

«Юз» уруғи Жиззахга қачон келган?

Тадқиқотнинг асосий эътибори ўзбек халқининг йирик уруғларидан бири бўлган юз уруғи тарихига қаратилган.

Муаллиф келтирган маълумотларга кўра, сўнгги ўрта асрларда Амударё ва Сирдарё оралиғида кечган сиёсий ҳамда этномаданий жараёнлар натижасида Дашти Қипчоқ ҳудудидан кўплаб туркий ва турк-мўғул уруғлари кўчиб келган. Бу жараёнда Жиззах воҳаси ҳам улар учун дастлабки қўналғалардан бири бўлган.

Юз уруғи вакиллари ҳам шу даврда минтақанинг турли ҳудудларига тарқалган. Тадқиқотда уларнинг Жиззах, Сурхондарё, Самарқанд, Сирдарё ва Тошкент воҳаларида яшаган гуруҳлари ҳақида маълумотлар келтирилади.

Юз уруғининг Ўрта Осиёга кириб келишини айрим тадқиқотчилар XV аср охири — XVI аср бошларида Шайбонийхон бошчилигидаги Дашти Қипчоқ ўзбек уруғларининг кўчиб келиши билан боғлайди. Уларнинг Жиззах воҳасига, хусусан, Бахмал ҳудудига ҳам шу даврда ўрнашган бўлиши мумкинлиги илгари сурилади.

Тадқиқотда юз уруғининг «Марқа боласи», «Қарапчи» ва «Ражаб боласи» каби йирик тармоқлари ҳам тилга олинган. Шунингдек, «Уяз» ёки «Уяс» номи билан боғлиқ уруғ ва қишлоқ номлари ҳақида ҳам маълумот берилган.

Бу ерда бир жиҳатни унутмаслик керак: қишлоқ номининг муайян уруғ номи билан боғлиқлиги ўша жойдаги бугунги барча аҳолининг келиб чиқиши бир хил дегани эмас. Этник таркиб асрлар давомида кўчиш, аралашиш ва бошқа жараёнлар таъсирида ўзгариб борган.

Жиззах ва Сурхондарё аҳолисини нима яқинлаштиради?

2021 йил 20 ноябрда Sangzor.uz сайтида Анвар Бўроновнинг «Жиззах ва юқори Сурхондарё этнологияси ҳақида айрим фикрлар» номли мақоласи эълон қилинган эди.

Муаллиф ўша йилнинг август ойида Жиззах вилоятига қилган сафари давомида аҳолининг турмуш тарзи, урф-одатлари, тили ва этник хусусиятларини кузатганини ёзади. У Жиззахнинг Зомин, Бахмал, Ғаллаорол, Фориш ва бошқа ҳудудлари аҳолиси билан Юқори Сурхондарё — Денов, Сариосиё, Узун, Шўрчи ва Олтинсой туманларида яшовчи айрим аҳоли гуруҳлари ўртасида ўхшашликларни қайд этган.

Мақолада «Юз», «Қирқ», «Минг», «Қарға», «Болта», «Қоропчи», «Найман», «Сарой» ва бошқа уруғ номлари келтирилади. Муаллифнинг кузатишларига кўра, айрим уруғ номлари, шевалар, урф-одатлар, маросимлар ва халқ оғзаки ижоди намуналарида ҳам ўхшашликлар мавжуд.

Шу билан бирга, у айрим фарқларни ҳам кўрсатган. Жумладан, Жиззахнинг Бахмал ва Зомин ҳудудларида қишлоқ номларида уруғ номлари кўпроқ сақлангани, юқори Сурхондарёда эса бу жараён бошқачароқ кечгани ҳақида фикр билдирган. Таомлар ва уларнинг номланишида ҳам тафовутлар борлигини қайд этган.

Муаллиф олдига муҳим бир саволни қўяди: Жиззах ва Юқори Сурхондарёдаги айрим аҳоли гуруҳларининг ўхшашлиги уларнинг бир ҳудудда шаклланиб, кейинчалик икки томонга тарқалгани билан боғлиқми ёки бу гуруҳлардан бири бошқа ҳудудга кўчиб ўтганми?

Бу саволга фақат ташқи ўхшашликларга қараб жавоб бериш қийин. Бунинг учун уруғлар тарихи, архив ҳужжатлари, шевалар, генеалогик маълумотлар ва дала тадқиқотларини ўзаро солиштириш талаб этилади.

Этнография фақат ўтмишни ўрганмайди

Этнография ва этнология халқларнинг келиб чиқиши, этник таркиби, турмуш тарзи, урф-одатлари, моддий ва маънавий маданиятини ўрганадиган фан соҳаларидир. Уларнинг тадқиқот усуллари орасида тарихий манбаларни ўрганиш, аҳоли билан суҳбатлашиш, жойларда кузатув олиб бориш ва экспедициялар ташкил этиш муҳим ўрин тутади.

Бугунги кунда ҳам бу йўналишда ўрганилиши керак бўлган масалалар кўп. Масалан, Жиззахдаги этнонимлар билан боғлиқ қишлоқ номларининг келиб чиқиши, айрим уруғ номларининг ҳозиргача сақланиб қолиши, турли ҳудудлардаги шевалар ва маросимларнинг ўхшаш ҳамда фарқли жиҳатлари алоҳида тадқиқотларни талаб қилади.

Бахмал ёки Зоминдаги бир қишлоқ номи ортида қандай тарих борлигини билиш учун фақат харитага қараш етарли эмас. Унинг номини кимлар бергани, бу ерга аҳоли қачон келиб жойлашгани ва ном асрлар давомида қандай ўзгарганини ўрганиш керак.

Жиззах ва Юқори Сурхондарё ўртасидаги этномаданий ўхшашликлар ҳам шундай тадқиқотларга эҳтиёж борлигини кўрсатади. Балки бугун оддий қишлоқ номи бўлиб кўринаётган сўзлар ортида халқларнинг кўчиш йўллари ва бир-бири билан боғлиқ тарихи сақланиб қолгандир.

Мавзу юзасидан фикр, мулоҳаза ёки қўшимча маълумотларингиз бўлса, Sangzor.uz Telegram канали орқали таҳририятга йўллашингиз мумкин.
Фикрлар (0)
Фикр билдиринг
Кликните на изображение чтобы обновить код, если он неразборчив