Ўзбекистон хусусий таълим секторида 10-синф ўқувчиларининг муддатидан олдин миллий сертификат олиши таълим сифати рамзига айланмоқда, бироқ бу ҳолат ўқувчиларда кейинги икки йиллик академик бўшлиқ ва мотивация пасайиши хавфини юзага келтирмоқда.
"Янги Ўзбекистон ёшлари – 2030" стратегияси доирасида 450 минг ёшни B2 даражасига олиб чиқиш ва нодавлат таълим хизматларини қўллаб-қувватлаш мақсад қилинган бир пайтда, мактаблардаги сертификат олишдан кейинги ўқув дастурининг йўқлиги таълим самарадорлигига соя солмоқда. Статистик маълумотларга кўра, юртимизда 9,5 миллион ёш авлод вакиллари мавжуд бўлиб, улар учун тизимли ва давомий таълим занжирини яратиш стратегик аҳамиятга эга.
Таълимдаги «тезкор натижа» феномени ва унинг оқибатлари
Сўнгги йилларда абитуриент тайёрлаш марказлари негизида ташкил этилган хусусий мактаблар ўртасида ўзига хос «рейтинг пойгаси» кузатилмоқда. Бунда асосий мезон сифатида ўқувчининг 10-синфдаёқ она тили, математика ёки чет тилларидан миллий сертификатни қўлга киритиши кўрсатилмоқда.
Даъво қилинишича, бу таълим муассасасининг юқори салоҳиятидан дарак беради. Бироқ, амалиётда сертификат олган ўқувчи 11-синфда «академик вакуум»га тушиб қолмоқда. Мактабларнинг аксариятида сертификатдан кейинги босқич учун — илмий тадқиқот, чуқурлаштирилган соҳавий билим ёки касбга йўналтириш бўйича аниқ методик ечимлар мавжуд эмас. Натижада, ўқувчи мактабга шунчаки давомат учун келадиган «талаба»га айланиб қолмоқда.
Фактчекинг: Давлат стратегияси ва реал ҳолат мутаносиблиги
Вазиятни холис баҳолаш учун расмий манбалар ва белгиланган мақсадларни таҳлил қиламиз:
Даъво: Миллий сертификат олиш — таълимнинг якуний мақсади.
Манба: «Янги Ўзбекистон ёшлари – 2030» стратегияси.
Ҳақиқат: Стратегияда тил билиш сертификатлари (B2, C1) фақат восита сифатида кўрилган. Асосий мақсад — ёшларни халқаро меҳнат бозорига тайёрлаш, грантлар ажратиш ва ижтимоий қўллаб-қувватлаш.
Рақамлар мослиги: Стратегия бўйича 2030 йилгача ўқув марказлари сонини 90 мингтага етказиш ва олис ҳудудлардаги марказларга 300 миллион сўмгача ссуда бериш кўзда тутилган.
Хулоса: Давлат миқдор ва имкониятни оширмоқда, бироқ хусусий сектордаги «кўр-кўрона натижадорлик» сифат мазмунини четлаб ўтмоқда.
Жиззах вилояти мисолида таълим динамикаси
Жиззах вилоятида ҳам хусусий мактаблар сони ортиб бормоқда. Маҳаллий ўқувчилар ва ота-оналар ўртасида ўтказилган кузатувлар шуни кўрсатадики, сертификат олган ўқувчиларда «мақсадга эришилди» деган сохта ҳиссиёт пайдо бўлади. Бу эса ўз навбатида ёшлар ўртасидаги ижтимоий фаолликнинг сусайишига олиб келиши мумкин. Ваҳоланки, «Янги Ўзбекистон ёшлари – 2030» доирасида 900 минг ёшни волонтёрликка жалб этиш ва 20 минг ёшни нуфузли хорижий университетлар (Гарвард, Стенфорд) дастурлари асосида ўқитиш режалаштирилган. Бу сертификатдан кейинги катта босқичлар ҳали олдинда эканини англатади.
Тизимли ечим ва эксперт хулосаси
Таълим соҳаси экспертларининг фикрича, хусусий мактаблар «абитуриент фабрикаси» моделидан воз кечиши керак. Миллий сертификат — бу таълимнинг охири эмас, балки янги имкониятлар эшиги бўлиши лозим.
Муаммонинг ечими сифатида қуйидагилар таклиф этилади:
Индивидуал траектория: Сертификат олган ўқувчилар учун 11-синфда лойиҳавий таълим ва илмий изланиш тизимини жорий этиш.
Халқаро ҳамкорлик: Стратегияда белгиланган «Junior Professional Officer» каби дастурларга тайёргарлик кўриш.
Касбий йўналтириш: Сертификат соҳибларини мактабнинг ўзида репетитор-ассистент ёки лойиҳа менежери сифатида синаб кўриш.
Хулоса қилиб айтганда, хусусий мактабларнинг муваффақияти сертификатлар сони билан эмас, балки ўша сертификат эгаларининг кейинги икки йилда қай даражада шахс ва мутахассис сифатида ўсгани билан ўлчаниши керак. Таълимдаги бир томонлама ёндашув стратегик ислоҳотлар самарадорлигини пасайтирувчи асосий омилдир. Ота-оналар ва таълим мутасаддилари «натижа» сўзининг ортида ўқувчининг келажаги турганлигини унутмасликлари лозим.
Ҳакимжон Фозилов
