Ўзбекистонда рақамли ҳужжатлар, хусусан, электрон ҳайдовчилик гувоҳномасини йўл-патрул хизмати (ЙПХ) ходимларига қоғоз нусхасиз тақдим этиш ҳуқуқи атрофидаги баҳслар янги босқичга чиқди. Йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати (ЙҲХХ) мобил иловадаги ҳужжатлар ўтмаслиги ва асл нусха талаб этилиши ҳақида раддия берган бўлса-да, ушбу баёнот Вазирлар Маҳкамасининг амалдаги қонунчилик нормаларига зид келиши аниқланди. Расмий ҳуқуқий база – Lex.uz маълумотлари солиштирилганда, ҳукуматнинг 2026 йил май ойидаги қарори билан ички ишлар органлари ходимлари томонидан рақамли ҳужжатларнинг қоғоз нусхасини талаб қилиш расман тақиқлангани маълум бўлди. Бироқ ЙҲХХ ўз раддиясида ушбу муҳим нормани матндан тушириб қолдирган.
Даъво ва расмий раддиянинг бошланиши Мазкур ҳуқуқий баҳс «Ўзкомназорат» инспекцияси вакилларининг рақамли ҳужжатлар, жумладан, ҳайдовчилик гувоҳномаси мобил илова орқали тақдим этилганда унинг қоғоз шаклини олиб юриш шарт эмаслиги ҳақидаги чиқишидан сўнг бошланди. Бунга жавобан ЙҲХХ расмий баёнот бериб, ҳайдовчилар ҳужжатларнинг асл нусхасини ЙПХ ходимига тақдим этиши шартлигини илгари сурди. Ўз позициясини асослаш учун Хизмат Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 27 декабрдаги 897-сон қарорини асос қилиб келтирди. Бироқ фактларнинг текширилиши ЙҲХХ тақдим этган матнда жиддий манипуляция ёки эскирган маълумотдан фойдаланиш ҳолати мавжудлигини кўрсатди.
Манбалар нима дейди: фактчекинг ва таҳлил
Даъвони синчиклаб ўрганиш учун Вазирлар Маҳкамасининг 897-сон қарори ва унга киритилган ўзгартиришлар таҳлил қилинди. Мазкур қарорга асосан, 2025 йил 1 июлдан бошлаб ҳужжатларнинг унификацияланган рақамли сервислари жорий этилиши ва улар Ўзбекистон ҳудудида мажбурий тартибда қабул қилиниши белгиланган. Ҳужжатда фуқаролар зарур ҳужжатни ўз хоҳишига кўра қоғоз шаклида ёки мобил илова орқали рақамли шаклда тақдим этиш ҳуқуқига эга экани қатъий қайд этилган.
Энг муҳим жиҳат тизимнинг ҳуқуқий таҳририда кўринади. Вазирлар Маҳкамасининг 2026 йил 21 майдаги 271-сон қарори билан 897-сон қарорнинг тегишли бандига махсус ўзгартириш киритилган. Ушбу янги таҳрирга кўра, рақамли сервисларнинг қоғоз нусхалари банкларда, нотариал идоралардагина эмас, балки «давлат органларида, ички ишлар органлари ходимлари томонидан ва бошқа ташкилотларда талаб этилмайди» деб ёзиб қўйилган.
Рақамлар ва матнлар ўзаро мос келадими? ЙҲХХ эълон қилган раддия лавҳасида айнан шу бандга ҳавола берилган, бироқ унда «ички ишлар органлари ходимлари томонидан» деган ибора матндан бутунлай чиқариб ташланган. Ибора олиб ташланганда, норма гўёки фақат оддий давлат идоралари ва банкларга тегишлидек таассурот уйғотади.
Вазирлар Маҳкамасининг 897-сон қарори 2-иловасида рақамли сервис жорий этиладиган ҳужжатлар рўйхати аниқ кўрсатилган. Ушбу рўйхатдан ҳайдовчилик гувоҳномаси, транспорт воситаси рўйхатдан ўтказилганлиги тўғрисидаги гувоҳнома (техпаспорт), мажбурий суғурта полиси ва ишончнома жой олган. Демак, қонунчилик даражасида йўлда текшириладиган ҳужжатларнинг рақамли шакли тўлиқ тан олинган. ЙҲХХнинг расмий лавҳасида эса амалдаги қонун матнининг бузиб кўрсатилиши ҳуқуқий низони келтириб чиқармоқда.
Ҳуқуқий зиддият ва устуворлик принципи Агар ЙҲХХ ҳайдовчилар барибир асл нусхани кўрсатиши шарт деган фикрда қатъий турса, у ҳолда қайси махсус қонун ҳужжатига таянаётганини асослаши керак. Аммо улар ўз раддиясида бошқа ҳужжатни эмас, айнан ичидан муҳим жумла «йўқолган» 897-сон қарорни иқтибос қилиб келтирган.
«Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни талабларига кўра, Ҳукумат қарорлари вазирлик ва идораларнинг ички буйруқлари ёки йўриқномаларидан юқори юридик кучга эга. Бинобарин, Вазирлар Маҳкамаси «ички ишлар органлари ходимлари қоғоз нусха талаб қилмайди» деб белгилаган экан, ЙПХ ходимлари ушбу қоидага сўзсиз бўйсуниши шарт.
Хулоса ўрнида Рақамли ҳукумат тизимига ўтиш ва давлат органлари ўртасида интеграцияни таъминлаш устувор вазифа этиб белгиланган шароитда, ижро этувчи тузилмаларнинг қонунчилик нормаларини ўз манфаатларига мослаб талқин қилиши аҳоли ўртасида ҳуқуқий нигилизм ва ноаниқликларни туғдиради. ЙҲХХ ушбу баҳсли вазият юзасидан қонун ҳужжатларининг тўлиқ ва амалдаги таҳририга асосланган ҳолда қайта шаффоф муносабат билдириши лозим. Зеро, электрон ислоҳотларнинг муваффақияти фақат иловалар яратишда эмас, балки уларнинг қонуний кучи барча идоралар томонидан бир хилда тан олинишидадир. Сизнингча, ушбу ҳуқуқий қарама-қаршиликка қачон тўлиқ нуқта қўйилади?
