Ўзбекистонда давлат таълим муассасалари хорижий тил ўқитувчиларидан камида B2 даражадаги миллий ёки халқаро сертификатни талаб қилиш тартиби атрофидаги ҳуқуқий ва амалий баҳслар янги босқичга чиқди. Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 19 майдаги 312-сон қарорига ўзгартириш киритиш ҳақидаги ҳукумат қарори лойиҳаси Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари муҳокамаси порталига жойлаштирилди. Ҳужжатда тегишли сертификатга эга бўлмаган ходимлар билан тузилган меҳнат шартномасини меҳнат қонунчилигида белгиланган тартибда бекор қилиш нормаси таклиф этилмоқда. Ушбу ташаббус таълим сифатини ошириш ва меҳнат муносабатларидаги ҳуқуқий ноаниқликка чек қўйишга қаратилган бўлса-да, тизимда муайян чеклов ва муаммоларни ҳам юзага келтирмоқда.
Ислоҳотнинг моҳияти ва ечим механизми
Ўзбекистон таълим тизимида хорижий тилларни ўқитиш сифатини ошириш мақсадида 2021 йилда педагоглардан B2 (олий таълим муассасалари учун C1) даражасидаги сертификат талаб қилиш тизими жорий этилган эди. Бироқ амалдаги қарорда сертификатга эга бўлмаган ходимлар билан меҳнат муносабатларини давом эттириш ёки бекор қилиш бўйича аниқ ҳуқуқий механизм кўрсатилмаган эди.
Бунинг оқибатида ҳуқуқий амалиётда турлича талқинлар юзага келди:
Давлат меҳнат инспекцияси сертификат йўқлиги сабабли ўқитувчиларни ишдан бўшатишни амалдаги меҳнат қонунчилигига зид деб топди.
Касаба уюшмалари ва педагоглар томонидан ишдан бўшатиш ва ойлик маош ҳисобланмаслик ҳолатлари юзасидан эътирозлар билдирилди.
Ишланган янги ечим — Вазирлар Маҳкамасининг 312-сон қарори 9-бандини "Талаб этиладиган тегишли сертификатга эга бўлмаган ходимлар билан тузилган меҳнат шартномаси меҳнат қонунчилигида белгиланган тартибда бекор қилинади" деган норма билан тўлдиришдир. Бу орқали қонунчиликдаги бўшлиқни тўлдириш ва барча таълим муассасаларида ягона ҳуқуқий тартибни ўрнатиш мақсад қилинган.
Далиллар: Амалий натижалар ва рақамлар
Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги маълумотларига кўра, сертификат талаб қилиш ва рағбатлантириш тизими йўлга қўйилгач, ўз устида ишловчи ўқитувчилар сони ортди, бу эса уларнинг даромадига ҳам мустақил равишда таъсир кўрсатмоқда.
Бироқ 2026 йилги ҳолатга кўра, тизимда ҳали ҳам муайян узилишлар мавжуд:
Республика бўйича 8–10 минг атрофидаги хорижий тил ўқитувчиси ҳалигача B2 даражадаги сертификатга эга эмас.
Муддат бир неча бор (2024/2025 ўқув йилидан 2025/2026 ва сўнг 2026/2027 ўқув йили бошигача) узайтирилганига қарамай, педагогларнинг маълум қисми талабни бажаришга улгармаган.
Жиззах вилояти ва бошқа чекка ҳудудлардаги мактабларда бу кўрсаткич таълим сифатига тўғридан-тўғри таъсир кўрсатмоқда. Вазирлик томонидан келтирилган мисоллардан бири шуки, бошланғич синф ўқувчилари ҳам B2 даражасини эгаллаётган бир пайтда, айрим ўқитувчиларда бундай малаканинг йўқлиги ота-оналарни қўшимча репетитор ёки ўқув марказлари хизматидан фойдаланишга мажбур қилмоқда.
Муаммонинг заиф томонлари
Ечим сифатида таклиф этилаётган қатъий маъмурий чора бир қатор хавф ва чекловларни келтириб чиқаради:
Кадрлар танқислиги хавфи: Жиззах вилоятининг қишлоқ ва олис туманларидаги мактабларда B2 сертификатига эга бўлмаган ўқитувчилар билан меҳнат шартномаси бекор қилинса, уларнинг ўрнини тўлдирадиган муқобил кадрлар етишмаслиги мумкин.
Ижтимоий ва ҳуқуқий босим: Педагогларни мажбурий равишда ишдан бўшатиш ёки ариза ёздириб олиш ҳолатлари меҳнат ҳуқуқларининг бузилишига ва ижтимоий эътирозларга сабаб бўлади.
Сертификация харажатлари ва вақт: Таълим олиш ва имтиҳон топшириш учун молиявий ҳамда вақт ресурслари етарли бўлмаган ўқитувчилар учун бу қўшимча тўсиқ ҳисобланади.
Сабоқлар: Соҳа ва ҳудудлар учун хулосалар
B2 сертификати атрофидаги шаклланган тажриба ҳудудий таълим бошқармалари ва бошқа соҳалар учун қуйидаги сабоқларни беради:
Базавий тайёргарликсиз қатъий талаб самарадорлиги паст: Педагоглардан натижа талаб қилишдан олдин уларнинг малакасини ошириш, бепул ёки субсидияланадиган тайёрлов курсларини ташкил этиш зарур.
Ҳуқуқий мувофиқлик: Ҳукумат қарорлари ва ички буйруқлар Меҳнат кодекси нормаларига тўлиқ мослаштирилиши лозим, акс ҳолда ижро органи ва назорат инспекцияси ўртасида зиддият юзага келади.
Мослашувчан ўтиш даври: Чекка ҳудудлар (масалан, Жиззахнинг олис туманлари) учун табақалаштирилган ёндашув ва босқичма-босқич ўтиш механизмлари қўлланилиши самаралироқ ҳисобланади.
Фактчекинг
Даъво: B2 сертификати йўқ ўқитувчиларни ишдан бўшатиш тўғридан-тўғри амалдаги қонунчиликка асосланган.
Манбалар нима дейди? Давлат меҳнат инспекцияси ва Касаба уюшмаси маълумотига кўра, Вазирлар Маҳкамасининг 312-сон қарорида сертификат талаби бўлса-да, у Меҳнат кодекси бўйича ходимни бевосита ишдан бўшатиш учун асос қилиб кўрсатилмаган эди.
Рақамлар мос келадими? Вазирлик маълумотларига кўра, республикада 8–10 минг атрофида B2 сертификатига эга бўлмаган педагоглар мавжуд. Агар қарор лойиҳаси тасдиқланса, ушбу миқдордаги ўқитувчиларнинг меҳнат муносабатлари хавф остида қолади.
Фактлар қандай хулосага олиб келади? Таклиф этилаётган лойиҳа ҳуқуқий бўшлиқни ёпишга қаратилган, бироқ у амалиётга киритилгунга қадар кадрлар ўрнини тўлдириш механизми ва ижтимоий кафолатлар аниқ белгиланиши шарт.
