Олий Мажлис Қонунчилик палатаси депутатлари 7 июль куни лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини ислоҳ қилиш тўғрисидаги қонун лойиҳасини бир йўла учта ўқишда бир овоздан қабул қилиб, Сенатга юборди. Фанлар академияси тақдим этган ушбу ҳужжатга кўра, амалдаги «o‘», «g‘», «ch» ва «sh» ҳарфлари тегишли равишда «Ö», «Ğ», «Ç» ва «Ş» белгиларига алмаштирилади, «ng» ҳарф бирикмаси эса алифбо таркибидан чиқарилади. Янгиланган алифбо 28 та ҳарф ва битта тутуқ белгисидан иборат бўлиб, «бир товуш — бир ҳарф» тамойилига асосланади. Бироқ ушбу ислоҳотнинг техник зарурати, эҳтимолий харажатлари ва қонун ижодкорлиги жараёнининг очиқлиги жамоатчилик ўртасида қатор баҳсли саволларни юзага келтирмоқда.
Фанлар академияси вице-президенти Баҳром Абдуҳалимовнинг таъкидлашича, амалдаги алифбодаги апострофли ҳарфлар халқаро Unicode стандартларида мустақил кодга эга эмас. Бу эса ўзбек тилини рақамлаштириш, электрон тўлов тизимлари, автоматик таржима ва электрон луғатлар яратишда жиддий техник тўсиқларни юзага келтирмоқда. Масалан, амалиётда апостроф белгисининг 10 дан ортиқ турли вариантлари қўлланилиши ягона дастурий стандартни шакллантиришга имкон бермайди. Бундан ташқари, Вазирлар Маҳкамасининг Давлат тилини ривожлантириш департаменти мудири Нодиржон Холбўтаев ушбу ҳарфларни компьютер клавиатурасида битта тугмага маҳкамлаган тақдирда ҳам, тизим уларни барибир иккита алоҳида белги сифатида ўқишда давом этишини тушунтирди.
Имловий нуқтаи назардан, «ch» ва «sh» қўш ҳарфларининг фаоллиги ёзиш ва ўқишда қийинчиликлар туғдириб, саводхонлик даражасига салбий таъсир кўрсатмоқда. Расмий маълумотларга кўра, «shoshilinch», «xushchaqchaq» каби сўзларда белгиларнинг кетма-кет келиши имловий чалкашликларни юзага келтиради. Шунингдек, «Is’hoq» ёки «As’hobiddin» каби исмлар кўпинча тутуқ белгиси тушириб қолдирилиб, «Ishoq» тарзида нотўғри ёзилмоқда. Экспертлар таклиф этаётган янги ҳарфлар дунёда қарийб 300 миллион аҳоли фойдаланадиган турк, озарбайжон ва туркман каби умумтуркий алифбо тизимларига тўлиқ мос келади ва ахборот технологияларида синовдан ўтган.
Муҳокамалар давомида депутат Сайдулло Азимов 1995 йилда қабул қилинган алифбонинг камчиликларини аниқлаш учун нега 31 йил керак бўлгани ва ислоҳотнинг давлат бюджетига таъсири ҳақида ҳақли саволларни ўртага ташлади. Парламент раҳбарияти ва Ҳукумат вакилларининг тушунтиришича, янги алифбога ўтиш босқичма-босқич ва табиий равишда амалга оширилади. Қонунга киритилган махсус моддага мувофиқ, мактаб дарсликлари режали қайта нашр этилганда, фуқаролик паспортлари ва бошқа ҳужжатларнинг амал қилиш муддати тугаганда ҳамда миллий валюта табиий янгилангандагина янги имло қўлланилади. Бу эса муддатидан олдин алмаштириш ишларини истисно қилиб, бюджетга ортиқча молиявий юклама тушишининг олдини олади.
Шу билан бирга, қонун лойиҳасининг учта ўқишда тезкорлик билан қабул қилиниши парламент фаолиятининг очиқлиги масаласини яна кун тартибига чиқарди. Олий Мажлис Қонунчилик палатаси ялпи мажлисларни YouTube платформасида трансляция қилишни тўхтатиб, расмий сайтга кўчирган, бироқ у ерда архив ёзувларини қулай кўриш имконияти тўлиқ йўлга қўйилмаган. Энг муҳими, Сенат ёки Президент томонидан имзоланмагунча қонуннинг якуний матни жамоатчиликка ошкор этилмайди. Бу эса «ng» ҳарф бирикмасининг тақдири ва босқичма-босқич ўтиш механизмлари каби муҳим деталларнинг кенг омма муҳокамасидан четда қолишига сабаб бўлмоқда. Қозоғистон ва Қирғизистон парламентлари тажрибасида қонун лойиҳалари барча босқичларда сайтда эълон қилиниши бундай очиқликнинг техник имкони борлигини кўрсатади.
Хулоса қилиб айтганда, ўзбек лотин алифбосини такомиллаштириш тилни рақамлаштириш ва халқаро стандартларга мослаштириш йўлидаги муҳим қадам сифатида баҳоланмоқда. Бироқ ҳар қандай лингвистик ислоҳот жамиятнинг барча қатламларига бевосита таъсир кўрсатади. Мазкур ўзгаришлар аҳолининг саводхонлик даражасини оширишга ва рақамли тўсиқларни бартараф этишга ҳақиқатда хизмат қиладими ёки янги чалкашликларни келтириб чиқарадими? Сиз ушбу ислоҳотни қанчалик ўз вақтида қилинган қарор деб ҳисоблайсиз?
