Ўзбекистонда Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги ҳамда Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги негизида ягона Таълим ва илм-фан вазирлиги ташкил этилди. Президент Шавкат Мирзиёев бу ҳақда 3 октябрда фармон имзолаган. Ҳужжатда мақсад таълимнинг барча босқичларини ўзаро боғлаш ва ягона бошқарув тизимини жорий этиш сифатида кўрсатилган.

Президент матбуот котиби Шерзод Асадов 3 октябр куни ислоҳотнинг мазмун-моҳиятини тушунтириб, янги тизимда мактабгача таълимдан олий таълим ва илм-фангача бўлган босқичларни узвий боғлаш, таълим сифатини алоҳида баҳолаш ва олий таълимда давлат аралашувини қисқартириш режалаштирилаётганини маълум қилди.

Янги вазирлик нималар учун масъул бўлади?

Президент фармонига кўра, Таълим ва илм-фан вазирлиги мактабгача таълим ва тарбия, умумий ўрта ва ўрта махсус таълим, касбий таълим, олий таълим, олий таълимдан кейинги таълим, кадрларни қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш, шунингдек, қўшимча ва норасмий таълим соҳаларида ягона давлат сиёсатини амалга оширади. Вазирлик икки аввалги вазирликнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари бўйича ҳуқуқий ворис ҳисобланади.

Асадовнинг тушунтиришича, янги вазирлик барча боғча, мактаб, профессионал ва олий таълим муассасаларининг фаолиятини ташкил этиш, операцион жараёнлар учун масъул бўлиш, таълим фаолиятига қўйиладиган талабларни белгилаш, аккредитация ва лицензиялаш билан шуғулланиши керак.

Ислоҳотда таълим мазмуни ва унинг сифати учун алоҳида механизм кўзда тутилмоқда. Президент матбуот котиби Таълим сифатини таъминлаш миллий агентлигини ўқув дастурлари, дарсликлар ва методик материалларни ишлаб чиқиш, уларни амалиётга жорий этиш ва натижаларини кузатиб борувчи «лаборатория» сифатида таърифлаган.

Президент администрацияси ҳам стратегияда иштирок этади

Янги тизимнинг тузилмасини ишлаб чиқиш ва ислоҳотнинг умумий йўналишини белгилаш учун Президент администрацияси ҳузурида махсус ишчи гуруҳ ташкил этилади. У Инсон капиталини ривожлантириш ва узлуксиз таълим стратегияси бўйича умуммиллий концепция ишлаб чиқиши режалаштирилган.

Гуруҳга жамоатчилик асосида тадбиркор Зафар Ҳошимов раҳбарлик қилади. Унинг таркибига таълим муассасаларини ташкил этиш ва самарали таълим тизимларини яратиш тажрибасига эга тадбиркорлар, соҳа мутахассислари, олимлар ҳамда халқаро экспертларни жалб этиш режалаштирилган.

Бу гуруҳнинг вазифаси фақат янги вазирликнинг ташкилий шаклини белгилаш билан чекланмайди. Асадов билдирган режага кўра, иш жараёнлари қайта кўриб чиқилади, уларни такомиллаштириш бўйича таклифлар тайёрланади ва ислоҳотнинг умумий стратегияси шакллантирилади.

Олий таълимда давлат роли ўзгарадими?

Асадов билдирган яна бир йўналиш — олий таълимда давлат аралашувини кескин қисқартириш. Бунинг учун олийгоҳлар мустақиллигини кенгайтириш ва нодавлат таълим сектори учун имкониятларни ошириш таклиф қилинмоқда. Унинг таъкидлашича, таълим сифатида қайси олийгоҳ устун эканини эркин рақобат ва бозор талаби кўрсатиши керак.

Бу ёндашув олий таълим муассасаларининг қарор қабул қилишдаги ваколатлари, хусусий сектор иштироки ва таълим сифати учун жавобгарлик механизмларига таъсир қилиши мумкин. Бироқ ҳозирча олийгоҳларга қандай қўшимча ваколатлар берилиши ёки давлатнинг қайси функциялари қисқартирилиши бўйича батафсил низом ва янги ташкилий ҳужжатлар эълон қилинмаган.

Контекст: икки вазирлик қачон ташкил этилган эди?

Ҳозир бирлаштирилаётган икки вазирликнинг ўзи 2022–2023 йиллардаги маъмурий ислоҳотлар жараёнида шаклланган эди. Президентнинг 2022 йил 21 декабрдаги маъмурий ислоҳотлар бўйича фармонидан кейин 2023 йил бошида Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги ҳамда Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги ташкил этилган. 

Шундан кейин ҳар икки тизим алоҳида бошқарув ва вазифалар асосида фаолият юритди. Масалан, 2023 йилда мактабгача ва мактаб таълими тизимида таркибий мақбуллаштириш ва замонавий дастурларни жорий этиш чоралари муҳокама қилинган, олий таълим ва инновациялар йўналишида эса алоҳида сиёсат юритилган.

2026 йил 3 октябрдаги янги фармон эса таълимнинг мазкур босқичларини яна бир бошқарув тизими доирасига қайтарди. Ҳужжатда мактаб таълими, касбий таълим ва олий таълимни узвий боғлаш, олий таълимни илм-фан билан интеграция қилиш ҳамда ягона бошқарув тизимини жорий этиш мақсадлари кўрсатилган.

Мутахассислар нуқтаи назари

Тақдим этилган материалларда мустақил экспертлар, таълим тадқиқотчилари ёки олийгоҳ раҳбарларининг алоҳида баҳолари келтирилмаган. Шу сабабли ислоҳотнинг натижалари ҳақида улар номидан қўшимча хулоса бериш тўғри бўлмайди.

Президент матбуот котиби тақдим этган ёндашувнинг асосий мазмуни таълим бошқарувини бирлаштириш билан бир вақтда таълим сифати учун алоҳида механизм яратиш, давлат бошқарувини қайта кўриб чиқиш ва олий таълимда рақобатни кучайтиришдан иборат. Бу вазифаларнинг қандай натижа бериши янги вазирликнинг тузилмаси ва ваколатлари расман тасдиқлангандан кейин аниқроқ кўринади.

Нега бу муҳим?

Ўзбекистон учун ислоҳотнинг бевосита таъсири таълимнинг барча босқичлари — боғча, мактаб, касбий ва олий таълим — бир вазирлик доирасида бошқарилиши билан боғлиқ. Фармонда бу ўзгариш таълим ўртасидаги узвийликни таъминлаш ва ягона давлат сиёсатини юритиш билан изоҳланган.

Минтақавий нуқтаи назардан ҳужжатда Марказий Осиё ёки бошқа давлатлар билан муносабатларга оид алоҳида вазифалар келтирилмаган. Халқаро тажриба эса ислоҳот стратегиясида ҳисобга олиниши айтилган, махсус ишчи гуруҳ таркибига халқаро экспертларни жалб қилиш режалаштирилган.

Иқтисодий жиҳатдан фармонда муайян тежам ёки инвестиция ҳажми кўрсатилмаган. Шу билан бирга, олий таълимда давлат аралашувини қисқартириш ва нодавлат сектор имкониятларини кенгайтириш режаси таълим хизматлари бозорида рақобат масаласини кун тартибига олиб чиқмоқда. Бу йўналиш бўйича аниқ механизмлар ҳали эълон қилинмаган.

Кейинги қадамлар

Фармонга кўра, Вазирлар Маҳкамаси бир ҳафта муддатда Таълим ва илм-фан вазирлигининг вазифалари ва ташкилий тузилмасини белгилайдиган президент қарори лойиҳасини киритиши керак. Шунингдек, вазирлик ва манфаатдор идоралар икки ой муддатда қонунчиликка зарур ўзгартиш ва қўшимчалар бўйича таклифлар тайёрлаши белгиланган.

Алоҳида ишчи гуруҳ эса инсон капиталини ривожлантириш ва узлуксиз таълим стратегияси бўйича умуммиллий концепция устида ишлайди. Янги вазирликнинг якуний тузилмаси, ваколатлари ва олий таълимда давлат иштирокини қисқартириш механизмлари кейинги қарорлар ва норматив ҳужжатларда аниқлаштирилиши кутилмоқда. 

Хакимжон Фозилов