Ўзбекистонда алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган ва имконияти чекланган болаларни жамиятга интеграция қилиш, уларни сифатли таълим ва ижтимоий хизматлар билан таъминлаш масаласи узоқ йиллардан бери тизимли муаммо бўлиб келмоқда. 2026 йил 4 август куни қабул қилинган «Алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болаларни таълим ва ижтимоий хизматлар билан қамраб олиш тизимини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Президент қарори (ПҚ–292-сон) ушбу йўналишда муҳим ҳуқуқий асос яратди.
Ҳужжатга кўра, 2026 йил 1 сентябрдан эътиборан мамлакатда алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болалар билан «оилабай» ишлаш тизими жорий этилади. Шу билан бирга, 3 ёшдан 18 ёшгача бўлган болаларнинг эҳтиёжларини аниқлаш ва уларни таълим муассасаларига йўналтириш вазифаси «Инсон» ижтимоий хизматлар марказлари қошидаги Болани комплекс баҳолаш гуруҳларига юклатилмоқда.
Бу ислоҳот шунчаки қоғоздаги ташаббусми ёки алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болалар ва уларнинг оилалари ҳаётини тубдан ўзгартирувчи амалий механизмми? «Sangzor.uz» таҳририяти янги ҳужжатнинг мазмун-моҳияти, кутилаётган натижалар ва юзага келиши мумкин бўлган хавф-хатарларни атрофлича ўрганиб чиқди.
Муаммо нима? Масаланинг келиб чиқиши ва кўлами
Узоқ йиллар давомида алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болаларни аниқлаш ва уларга ёрдам кўрсатишда тиббий модель устунлик қилиб келди. Боланинг ижтимоий муҳитга мослашиши ва таълим олишига унинг саломатлик ҳолати эмас, балки жамият ва инфратузилмадаги тўсиқлар халақит бериши кўп ҳолларда эътибордан четда қолди.
Асосий сабаблар ва муаммо кўлами:
Яширин контингент ва изоляция: Жамиятдаги стереотиплар, стигматизация ёки шунчаки маълумотсизлик сабабли кўплаб ота-оналар имконияти чекланган фарзандларини уйда «яшириб» сақлашга мажбур бўлган. Натижада, минглаб болалар умумий таълим ва ижтимоий ҳаётдан узилиб қолган.
Психологик-тиббий-педагогик комиссиялар (ПТПК)нинг эскирган формати: Илгари боланинг имкониятларини баҳолаш бевосита психологик-тиббий-педагогик комиссиялар томонидан амалга оширилар эди. Бу жараёнда кўпинча боланинг индивидуал фаоллиги ва функционаллиги эмас, фақат тиббий диагнози асосий мезон қилиб олинарди.
Статистика ва қамров: Расмий статистик маълумотларга кўра, Ўзбекистонда 100 мингдан ортиқ алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болалар мавжуд бўлиб, уларнинг сезиларли қисми ихтисослаштирилган мактаб-интернатларда ёки уйда таълим олади. Бироқ инклюзив таълим муҳити ва маҳалла даражасидаги манзилли кўмак тизими тўлиқ шаклланмаган эди.
Бу қарор ва жараён кимга таъсир қилади?
Янги тартибнинг амалиётга татбиқ этилиши қатор субъектлар фаолияти ва манфаатларига бевосита таъсир кўрсатади:
Аҳоли ва оилалар: Алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болалари бор оилалар энди давлат идоралари эшигида сарсон бўлмайди. Ижтимоий ходим бевосита хонадонга бориб, амалий ёрдам ва консультация беради.
Жиззах вилояти ва ҳудудий жамиятлар: Жиззах каби ривожланаётган ҳудудлардаги чекка қишлоқ ва маҳаллаларда ижтимоий хизматларнинг манзиллилиги ортади. Чекка ҳудудлардаги болаларнинг таълимга жалб этилиши яхшиланади.
Давлат ташкилотлари ва «Инсон» марказлари: Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги, Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги ҳамда Соғлиқни сақлаш вазирлиги зиммасига ўзаро интеграциялашган ҳолда ишлаш вазифаси юкланади.
Ёшлар ва педагогик жамоалар: Умумий таълим мактаблари инклюзив таълимга мослашиши, ўқитувчилар эса алоҳида эҳтиёжли болалар билан ишлаш кўникмаларини оширишлари талаб этилади.
Расмий позиция: Давлат органлари изоҳи
Норматив-ҳуқуқий ҳужжатга мувофиқ, расмий идоралар ушбу қарорни инклюзив жамиятни барпо этишдаги муҳим босқич сифатида баҳоламоқда.
Қабул қилинган қарорлар ва режалаштирилган чоралар:
«Оилабай» тизим (2026 йил 1 сентябрдан): Ижтимоий ходим ота-онага фарзандни таълим ва ижтимоий хизматларга жалб этишда доимий ҳамроҳлик қилади ва жараённи мониторинг баҳолаб боради.
Болани комплекс баҳолаш гуруҳи: 3–18 ёшдаги болаларнинг таълимга эҳтиёжи тиббий диагнозга эмас, балки психологик-педагогик диагностик мезонлар ҳамда ногиронликни баҳолаш шкаласи (Халқаро функционаллик таснифи - ICF) асосида амалга оширилади.
Пилот лойиҳалар (2026 йил 1 октябрдан): Баҳолаш гуруҳлари фаолияти дастлаб Навоий ва Хоразм вилоятларида синовдан ўтказилади, сўнгра тўпланган тажриба асосида Жиззах вилояти ва бутун республикага татбиқ этилади.
Мутахассислар нима дейди?
Мавзу юзасидан экспертлар ва соҳа мутахассисларининг фикрлари турлича бўлиб, масалага комплекс ёндашишни талаб этади.
Қўллаб-қувватловчи фикр (Ижтимоий соҳа эксперти):
«Тиббий моделдан функционал моделга ўтиш — бу катта бурилиш. Боланинг нимага қодирлиги ва унинг фаоллигини ошириш учун қандай ёрдамчи воситалар (инфратузилма, дастурлар) кераклигини баҳолаш орқали биз уларни ихтисослашган муассасаларга "бекитиб" қўймасдан, оддий мактаб ва боғчаларга бемалол интеграция қила оламиз.»
Танқидий фикр (Таълим соҳаси мутахассиси):
«Қарор эзгу мақсадларни кўзда тутган, аммо мактаблар ва боғчалар бунга тайёрми? Ҳатто Жиззах шаҳридаги кўплаб мактабларда ҳам пандуслар, мослаштирилган санитария хоналари ва энг муҳими — тьюторлар (ёрдамчи педагоглар) штати мавжуд эмас. Агар инфратузилма ва кадрлар тайёрланмасдан болалар оммавий мактабларга юборилса, бу ўқитувчига ҳам, болага ҳам қўшимча стресс олиб келади.»
Нейтрал эксперт баҳоси (Ижтимоий сиёсат таҳлилчиси):
«Пилот лойиҳа сифатида Навоий ва Хоразм танлангани тўғри қадам. Аммо асосий муаммо ижтимоий ходимларнинг малакасида. Ҳар бир маҳалладаги ижтимоий ходим инклюзия, психология ва ҳуқуқий меъёрларни чуқур билмаса, "оилабай" ишлаш тизими шунчаки ҳисобот топшириш механизмига айланиб қолиши хавфи бор.»
Яширин омиллар, манфаатлар ва таваккалчиликлар
Ҳар қандай тизимли ислоҳот ортида институционал мақсадлар ва маълум рисклар мавжуд:
Институционал ва иқтисодий омиллар: Ихтисослаштирилган мактаб-интернатларни сақлаш давлат бюджети учун жуда қимматга тушади. Болаларни инклюзив таълим орқали оила бағрида ушлаб туриш узоқ муддатли истиқболда бюджет харажатларини мақбуллаштириш ва ижтимоий капитални ошириш имконини беради.
Ким ютади? Алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болалар ва уларнинг оилалари (жамиятга қўшилиш имконияти ортади), ижтимоий хизматлар тизими (манзиллилик таъминланади).
Ким қийналиши мумкин? Моддий-техник базаси ва малакали педагоглари бўлмаган умумтаълим мактаблари ҳамда тайёргарликсиз юкламага дуч келадиган ижтимоий ходимлар.
Таваккалчиликлар:
Бюрократик тўсиқлар: Комплекс баҳолаш гуруҳлари томонидан ҳужжатлаштириш жараёнининг мураккаблашиб кетиши.
Кадрлар танқислиги: Арботерапевт, сурдопедагог, олигофренопедагог ва инклюзив таълим тьюторларининг етишмаслиги.
Мавжуд ечимлар ва халқаро тажриба
Хавфсиз ва самарали инклюзияни таъминлаш бўйича дунё тажрибасида (масалан, Скандинавия мамлакатлари ёки Эстонияда) баҳолаш ва манзилли ёрдам тизими азалдан мавжуд. Бу давлатларда тиббий ташхис эмас, балки муҳитни болага мослаштириш тамойили ишлайди. Бола мактабга эмас, мактаб болага мослашади.
Ечимларнинг кучли томонлари:
Ижтимоий таъсир: Болалар ёшлигидан тенгдошлари орасида ўсади, бу эса жамиятда бағрикенгликни оширади.
Амалий натижа: Оилалардаги руҳий ва ижтимоий босим камаяди, ота-оналар (айниқса оналар) меҳнат бозорига қайтиш имконига эга бўлади.
Ечимларнинг камчиликлари ва хатолар хавфи:
Харажатлар: Мактабларни физик жиҳатдан мослаштириш (адаптив мебеллар, пандуслар, лифтлар) катта сармоя талаб қилади.
Нотўғри ижро ва формализм: Ижтимоий ходимнинг хонадонга шунчаки «галочка» учун бориб-келиши ёки баҳолаш гуруҳларининг сансалорликка йўл қўйиши.
PQ–292-сонли қарорни абсолют универсал ечим сифатида тақдим этиш нотўғри бўлур эди. Қарор фақат йўналишни белгилайди, унинг муваффақияти маҳаллий ҳокимликлар, таълим ва соғлиқни сақлаш бошқармаларининг амалий молиялаштириши ва инфратузилма яратишига боғлиқ.
Бизнинг таҳлил
Ўзбекистонда ва хусусан Жиззах вилоятида ушбу тизимнинг яқин 3–5 йилликдаги ривожланиш истиқболлари бўйича учта эҳтимолий сценарийни ажратиб кўрсатиш мумкин:
+-------------------------------------------------------------------------------+
| СЦЕНАРИЙЛАР ТАҲЛИЛИ |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| 1. ЭНГ ЯХШИ СЦЕНАРИЙ (Ижобий интеграция) |
| • Навоий ва Хоразмдаги пилот лойиҳа хатолари аниқланиб, тўғриланади. |
| • Жиззах ва бошқа вилоятларда мактаблар тўлиқ инклюзив муҳитга мослашади. |
| • Ижтимоий ходимлар ва тьюторлар тизимли равишда қайта тайёрланади. |
| |
| 2. ЭНГ ЭҲТИМОЛИЙ СЦЕНАРИЙ (Босқичма-босқич ва нотекис ривожланиш) |
| • Марказий шаҳарларда тизим нисбатан яхши ишлайди. |
| • Чекка туман ва қишлоқларда инфратузилма етишмовчилиги сабабли «оилабай» |
| ишлаш асосан консалтинг ва мониторинг даражасида қолиб кетади. |
| |
| 3. ЭНГ ХАВФЛИ СЦЕНАРИЙ (Формализм ва бюрократия) |
| • Малакали кадрлар етишмаслиги сабабли баҳолаш гуруҳлари сансалорликка йўл |
| қўяди. |
| • Таълим муассасалари алоҳида эҳтиёжли болаларни қабул қилишни рад этади |
| ёки расмиятчилик учун қабул қилиб, амалда эътиборсиз қолдиради. |
+-------------------------------------------------------------------------------+
Хулоса
Ўқувчи нимани билиб олди? 2026 йил 1 сентябрдан алоҳида таълимга эҳтиёжи бўлган болалар билан ишлашда янги «оилабай» ва комплекс баҳолаш тизими кучга киради. Эндиликда асосий эътибор боланинг касаллик ташхисига эмас, балки унинг фаоллиги ва таълим олиш имкониятларига қаратилади.
Нимага эътибор бериш керак?
Ота-оналар ўз ҳудудларидаги «Инсон» марказларига мурожаат қилиш орқали янги баҳолаш ва ижтимоий кўмак тизимидан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўладилар.
1 октябрдан бошланадиган Навоий ва Хоразмдаги пилот лойиҳа натижалари тизимнинг реал самарадорлигини кўрсатиб беради.
Ҳозирча очиқ қолган саволлар:
Оммавий мактабларда тьютор (ёрдамчи ўқитувчи) штатларини молиялаштириш манбалари ва тартиби қандай бўлади?
Чекка қишлоқлардаги мактабларни инклюзив таълимга мослаштириш (адаптация) учун давлат бюджетидан аниқ қанча маблағ ажратилади?
Ижтимоий ходимларнинг профессионал тайёргарлигини ошириш қандай амалга оширилади?
«Sangzor.uz» таҳририяти мазкур ислоҳотнинг ижросини ва амалий натижаларини кузатиб боради.
