Туркияда йигирма йилдан ортиқ давом этган адоват билан танилган икки гуруҳ вакиллари мамлакатдаги нуфузли сиёсий партия раҳбари воситачилигида ярашди. Биргаликда тушилган суратлар тарқатилди, келишув эълон қилинди. Аммо бу воқеа оддий фуқаролар учун нимани англатади? Кўчалар хавфсизроқ бўладими? Тадбиркорлар жиноий босимдан халос бўладими? Ёки бир сиёсатчининг кабинети суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш идораларидан ҳам таъсирлироқ экани намоён бўлдими?

2026 йил 26 сентябрь куни Анқарадаги Миллатчи ҳаракат партияси (MHP) бош қароргоҳида ўзига хос учрашув бўлиб ўтди.

Партия раҳбари Девлет Баҳчели Туркияда узоқ йиллик адовати билан танилган «Сараллар» ва «Шаҳинлар» гуруҳларининг вакиллари Бурҳонеттин Сарал ҳамда Седат Шаҳинни қабул қилди.

Партия тарқатган суратларда учрашув иштирокчилари бирга тургани акс этган. MHP бу воқеани икки оила ўртасидаги келишув сифатида тақдим этди.

Туркия матбуотининг ёзишича, икки томон ўртасидаги қарама-қаршилик тахминан 22 йил давом этган.

Бир қарашда бу узоққа чўзилган адоватнинг тугашига ўхшайди. Аммо воқеанинг сиёсий аҳамияти шундаки, жиноий ишлар ва зўравонлик ҳодисалари билан боғлиқ можаро юзасидан келишувга сиёсий партия раҳбари воситачилик қилган.

Одамлар учун бунинг қандай аҳамияти бор?

Тасаввур қилинг, муайян шаҳарда икки гуруҳ узоқ йиллар давомида ўзаро низолашиб келади. Уларнинг рақобати вақти-вақти билан қуролли тўқнашувларга айланади.

Бундай муҳитда хавф фақат гуруҳ аъзоларига тегишли эмас.

Зўравонлик жамоат жойларида юз берса, тасодифий ўтиб кетаётган фуқаро ҳам жабрланиши мумкин. Жиноий гуруҳлар тадбиркорлардан пул талаб қилса, бу бизнес харажатларини оширади. Қўрқитиш ва таҳдидлар одамларни ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилишдан қайтаради.

Бу уюшган жиноятчиликнинг жамиятга таъсирини тушунтирувчи умумий мисоллар. Улар Сараллар ва Шаҳинлар можаросида айнан шундай ҳолатлар содир бўлганини мустақил исботламайди.

Шу нуқтаи назардан, икки рақиб томоннинг зўравонликдан воз кечиши оддий фуқаролар хавфсизлиги учун ижобий натижа бериши мумкин.

Лекин келишувнинг ўзи жиноий фаолият тўхтаганини билдирмайди.

Учрашувдан икки ҳафта олдин нима бўлган эди?

Анқарадаги учрашувдан олдин Туркияда жиддий жиноий тергов ўтказилган.

2026 йил 10 сентябрда Anadolu агентлиги Истанбул прокуратурасига таяниб, Седат Шаҳинга қарши ҳужум тайёрлаш гумони бўйича 19 киши ҳибсга олинганини хабар қилди.

Терговчилар гумонланувчиларни «Сараллар» номи билан танилган уюшган жиноий тузилмага алоқадор деб ҳисоблаган. Операция давомида қурол-яроғ ҳам мусодара қилинган.

Бу ҳодиса Анқарадаги ярашувдан атиги 16 кун олдин эълон қилинган эди.

Демак, бир вақтнинг ўзида икки жараён кузатилган: ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар эҳтимолий жиноий ҳаракатларни тергов қилган, сиёсий партия раҳбари эса гуруҳлар ўртасидаги адоватни тугатиш учун воситачилик қилган.

Бундай ёндашувлар бир-бирига мутлақо зид бўлиши шарт эмас. Зўравонликни тўхтатишга қаратилган музокаралар ҳуқуқий жараёнларга қўшимча бўлиши мумкин.

Асосий масала — келишув тергов ва суд ишларининг мустақиллигига таъсир қилмаслигидир.

Нега мафияга қарши кураш фақат жиноятчиларни ҳибсга олишдан иборат эмас?

Уюшган жиноятчилик фақат қуролли одамлар ёки яширин гуруҳлардан иборат эмас.

У ноқонуний даромад, товламачилик, молиявий операциялар, қонуний корхоналардан ниқоб сифатида фойдаланиш ва мансабдор шахслар билан алоқалар орқали ҳам фаолият юритиши мумкин.

Масалан, жиноий гуруҳ муайян ҳудуддаги савдо ёки транспорт хизматларига ноқонуний таъсир ўтказса, бу рақобатга ҳам таъсир қилади.

Бундай шароитда қонунга риоя қилувчи тадбиркор рақобатда ноқулай аҳволга тушиши, харидор эса хизмат учун кўпроқ пул тўлаши мумкин.

Шунинг учун уюшган жиноятчиликка қарши курашнинг натижасини фақат нечта одам қўлга олингани билан баҳолаш етарли эмас.

Жиноий даромадлар аниқландими? Жабрланганлар ҳимоя қилиндими? Ноқонуний таъсир тармоқлари тугатилдими? Тадбиркорлар хавфсиз фаолият юрита оладими?

Фуқаро учун асосий натижалар ана шу саволлар билан боғлиқ.

Туркияда уюшган жиноятчилик қай даражада тарқалган?

Global Initiative Against Transnational Organized Crime ташкилотининг 2025 йилги Глобал уюшган жиноятчилик индексида Туркия 193 мамлакат орасида 10-ўринни эгаллаган.

Мамлакатнинг умумий жиноийлик кўрсаткичи 10 баллик шкалада 7,20 балл деб баҳоланган.

Индексда мафия услубидаги гуруҳлар 8,0 балл, давлат тузилмалари ичига сингиб кетган жиноий акторлар эса 9,0 балл билан баҳоланган.

Жиноятчиликка қарши институционал бардошлилик кўрсаткичи 3,96 баллни ташкил этган.

Бу баллар алоҳида сиёсатчи ёки партиянинг жиноят содир этганини исботловчи суд далили эмас. Индекс эксперт баҳолаш методологияси асосида мамлакатдаги умумий хавфларни ўлчайди.

Шундай бўлса-да, рақамлар Туркияда уюшган жиноятчиликка қарши кураш нафақат полиция операциялари, балки давлат институтларининг мустақиллиги ва ҳисобдорлиги билан ҳам боғлиқ эканини кўрсатади.

Сиёсатчининг воситачилиги: тинчликми ёки хавфли намунами?

Девлет Баҳчели раҳбарлик қилаётган Миллатчи ҳаракат партияси президент Ражаб Тоййиб Эрдоғаннинг сиёсий иттифоқчиларидан бири ҳисобланади.

Шу сабаб партия қароргоҳидаги учрашув фақат икки оила ўртасидаги шахсий муносабатларнинг яхшиланиши сифатида қабул қилинмади.

Воқеага икки хил нуқтаи назардан қараш мумкин.

Биринчи ёндашув — зўравонликни тўхтатиш.

Агар сиёсий воситачилик кўп йиллик адоватни тугатиб, янги қуролли ҳужумларнинг олдини олса, бундан жамият манфаат кўриши мумкин.

Бироқ бундай натижани тасдиқлаш учун учрашувдан кейинги хавфсизлик вазияти ва ҳуқуқий жараёнлар ҳақида маълумот талаб этилади.

Иккинчи ёндашув — қонун олдида тенглик масаласи.

Жиноий ишлар билан боғлиқ шахсларнинг нуфузли сиёсатчи иштирокида оммавий ярашиши давлатнинг расмий институтлари билан норасмий таъсир марказлари ўртасидаги чегара ҳақида саволлар туғдиради.

Агар оддий фуқаро ўз муаммосини фақат суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар орқали ҳал қилса, сиёсий алоқалари бор шахслар учун бошқача имконият мавжудми?

Мазкур учрашувда қонун бузилганини исботловчи далиллар келтирилмаган. Аммо сиёсий воситачиликнинг ҳуқуқий жараёнлардан мустақил ёки уларга таъсир қилувчи механизм экани жамоатчилик учун аҳамиятли саволдир.

Бундай ҳолатлар Ўзбекистон учун ҳам сабоқми?

Туркиядаги воқеани Ўзбекистонда айнан шундай муносабатлар мавжудлигининг далили сифатида кўрсатиш мумкин эмас.

Лекин унда кўтарилган масала умумий хусусиятга эга.

Фуқаро ўзига нисбатан таҳдид, товламачилик ёки босим бўлганида кимга ишониши керак?

Қонунни қўлловчи давлат идораларигами ёки муаммони норасмий йўл билан ҳал қилиб бера оладиган таъсирли шахсгами?

Агар инсонлар низоларни қонуний тартибда ҳал қилишга ишонса, жиноий гуруҳлар ва норасмий воситачиларнинг таъсири чекланиши мумкин.

Аксинча, ҳуқуқий механизмларга ишонч паст бўлган жойда одамлар муаммосини шахсий алоқалар, ҳомийлик ёки кучли воситачилар орқали ҳал қилишга мойил бўлиши эҳтимоли бор.

Бу фақат хавфсизлик масаласи эмас. У тадбиркорлик, мулк ҳуқуқи, адолатли рақобат ва давлатга ишонч билан ҳам боғлиқ.

Ярашувдан кейин нимани кузатиш керак?

Сараллар ва Шаҳинлар ўртасидаги келишувнинг амалий натижасини баҳолаш учун учта савол муҳим.

Биринчиси — гуруҳлар ўртасидаги зўравонлик ҳақиқатан тўхтайдими?

Иккинчиси — илгари бошланган жиноий терговлар ва суд жараёнлари қонун доирасида давом этадими?

Учинчиси — эҳтимолий ноқонуний даромадлар, молиявий алоқалар ва жиноий таъсир механизмларига қарши чоралар кўриладими?

Мазкур саволларга очиқ ва текшириладиган жавоблар бўлмас экан, Анқарадаги учрашувни уюшган жиноятчиликнинг тугаши деб баҳолашга асос йўқ.

Хулоса

Туркияда икки рақиб гуруҳ вакилларининг ярашуви зўравонлик хавфини камайтириш учун имконият яратиши мумкин.

Аммо оддий одамлар учун хавфсизлик фақат икки таъсирли шахснинг қўл сиқишидан иборат эмас.

Улар учун хавфсизлик — кўчада қўрқмасдан юриш, тадбиркорликни босимсиз юритиш, таҳдидга учраганда қонуний ҳимоя олиш ва судда барчага бир хил муносабатда бўлиниши демакдир.

Шунинг учун Анқарадаги ярашувнинг ҳақиқий натижаси сиёсий суратлар билан эмас, кейинги ойларда зўравонлик, терговлар ва жиноий таъсир тармоқлари билан боғлиқ вазият қандай ўзгариши орқали баҳоланади.

Асосий савол очиқ: жиноий гуруҳлар ўртасидаги тинчлик жамият учун қонун устуворлигини ҳам мустаҳкамлайдими?