Ўзбекистонда интернетдан фойдаланиш қамрови 94 фоизга етгани айтилмоқда. Аммо интернетга кириш имкониятининг кенгайиши ахборотнинг ишончлилигини ҳам кафолатламайди. Сохта хабарлар, сунъий интеллект ёрдамида тайёрланган видеолар ва шахсий маълумотлар хавфсизлиги кундалик ҳаётнинг бир қисмига айланмоқда. Тошкентда бошланган Ўзбекистон–Россия медиафорумида айнан шу масалалар муҳокама қилинди. Хўш, бундай ҳамкорлик оддий ўзбекистонликка нима бериши мумкин?

9 ноябрь куни Тошкентдаги Hilton Tashkent City меҳмонхонасида III Ўзбекистон–Россия медиафоруми ўз ишини бошлади. Икки кунлик анжуман Ўзбекистон Миллий ахборот агентлиги ва Россиянинг ТАСС ахборот агентлиги ҳамкорлигида ташкил этилган.

Форумда давлат идоралари, оммавий ахборот воситалари, технологик компаниялар ва креатив индустрия вакиллари иштирок этмоқда.

Президент Администрацияси ҳузуридаги Коммуникациялар департаменти бошлиғи Шерзод Асадов медиа соҳасидаги ўзгаришлар, ёлғон ахборотга қарши кураш ва икки мамлакат журналистлари ўртасидаги ҳамкорлик ҳақида сўз юритди.

У тажриба алмашиш, ахборотни текширишнинг умумий ёндашувларини ишлаб чиқиш, сунъий интеллект соҳасидаги шериклик ва таҳририятлар ўртасида бевосита алоқаларни ривожлантиришни таклиф қилди.

Бироқ бу ташаббусларнинг амалий аҳамияти фақат журналистлар ёки давлат идоралари билан чекланмайди.

Интернет бор. Аммо ишончли ахборот-чи?

Тасаввур қилинг, Telegram орқали банк карталари блокланиши ҳақида хабар келди. Унда давлат идорасининг логотипи, расмий услубда ёзилган матн ва шошилинч ҳаракат қилиш талаби бор.

Хабарни ўқиган одам уни яқинларига юборади. Бошқалар ҳам тарқатади. Кейин маълум бўлишича, ахборот сохта.

Бу шартли мисол ахборот хавфсизлиги масаласи инсоннинг кундалик қарорларига қандай таъсир қилишини тушунтиради.

Фейк хабар молиявий зарарга, шахсий маълумотларни ошкор қилишга ёки асоссиз хавотирга сабаб бўлиши мумкин.

Форумда келтирилган маълумотга кўра, Ўзбекистонда интернет қамрови 94 фоизни ташкил этади. Бу рақам Президент Администрацияси вакили маърузасида қайд этилган.

Интернетдан фойдаланиш имконияти кенгайгани одамларга ахборот олиш, ўқиш, ишлаш ва давлат хизматларидан масофадан фойдаланиш имкониятини беради.

Шу билан бирга, ҳар бир фойдаланувчига ҳақиқий хабарни сохтасидан ажратиш масъулияти ҳам тушмоқда.

Сунъий интеллект сохта хабарларни қандай ўзгартирмоқда?

Аввал сохта хабарни аниқлашда матндаги хатолар, шубҳали веб-сайт манзили ёки тасвирнинг сифатига эътибор бериш мумкин эди.

Ҳозир эса генератив сунъий интеллект реал одамнинг овозига ўхшаш аудио, юз қиёфасини тақлид қилувчи видео ва ишончли кўринадиган ҳужжат тасвирларини яратиш имконини бермоқда.

Бу технологияларнинг ўзи ноқонуний эмас. Улар таълим, таржима, журналистика, дизайн ва бошқа соҳаларда фойдаланилмоқда.

Аммо технологиядан одамларни алдаш учун ҳам фойдаланиш мумкин.

Масалан, яқин танишингизга ўхшаш овозда пул сўралаётган аудио хабар келса, овознинг танишлиги унинг ҳақиқийлигини тасдиқламайди.

Бундай вазиятда пул ўтказишдан олдин шахсга аввалдан маълум бўлган рақам орқали қайта қўнғироқ қилиш ёки маълумотни бошқа ишончли усул билан текшириш хавфни камайтиради.

Тошкентдаги медиафорум доирасида ҳам сунъий интеллект ёрдамида яратилган контентнинг ҳақиқийлигини текшириш бўйича амалий машғулотлар режалаштирилган.

Болалар интернетда қандай ҳимоя қилинади?

Форум дастурида кибермаконда ахборот хавфсизлиги ва болаларни ҳимоя қилишга бағишланган алоҳида семинар ҳам бор.

Бу масала ўзбекистонлик оилалар учун ҳам бевосита аҳамиятга эга.

Бола интернетда таълимий видео кўриши, тенгдошлари билан мулоқот қилиши ёки ўйин ўйнаши мумкин. Аммо худди шу муҳитда ёшига мос бўлмаган материаллар, фирибгарлик, таҳдид ёки шахсий маълумотларни сўраш ҳолатларига ҳам дуч келиши эҳтимоли бор.

Ота-оналар учун бу ерда асосий савол — боланинг интернетдан фойдаланишини бутунлай чеклаш эмас, унга хавфни танишни қандай ўргатишдир.

Бунинг учун фарзанд билан қандай платформалардан фойдаланиши ҳақида суҳбатлашиш, шахсий маълумотларни бегона одамларга юбормасликни тушунтириш ва шубҳали хабарларни биргаликда текшириш фойдали бўлиши мумкин.

Айниқса, бола ноқулай вазиятга дуч келганда бу ҳақда катталарга қўрқмасдан айта олиши муҳим.

Форумдаги муҳокамалар аниқ янги ҳуқуқий мажбурият ёки болалар интернетдан фойдаланишига оид чеклов қабул қилинганини англатмайди. Ҳозирча гап ахборот хавфсизлиги бўйича тажриба алмашиш ва ҳамкорлик ҳақида бормоқда.

Ўзбекистонда ОАВ кўпайгани нимани англатади?

Шерзод Асадов келтирган маълумотларга кўра, мамлакатда оммавий ахборот воситалари сони қарийб 3 мингтага етган.

Шунингдек, медиа соҳасидаги маблағларнинг 67 фоизи хусусий капитал ҳиссасига тўғри келиши айтилди.

Бироқ хусусий капитал улуши билан хусусий ОАВлар сони ёки улуши бир хил кўрсаткич эмас.

Нашрлар кўпайиши ўқувчига ахборот манбаларини танлаш имконини кенгайтириши мумкин. Аммо медиа сонининг ўзи журналистика сифати, таҳририй мустақиллик ёки ишончлилик даражасини автоматик белгиламайди.

Бунинг учун бошқа мезонлар ҳам аҳамиятли: журналистнинг ахборот олиш имконияти, таҳририятнинг молиявий мустақиллиги, манбаларнинг очиқлиги, хатоларни тузатиш тартиби ва турли фикрларни ёритиш имконияти.

Ўқувчи учун эса муҳим мезон оддий: хабардаги фактни текшириш мумкинми, манба кўрсатилганми ва баҳсли масалада бошқа томоннинг позицияси берилганми?

«Ахборот суверенитети» деганда нима тушунилади?

Форумда кўтарилган масалалардан бири ахборот хавфсизлиги ва давлатларнинг ўз ахборот маконидаги имкониятларини ривожлантириши бўлди.

Ахборот суверенитети тушунчаси миллий ахборот инфратузилмаси, маълумотлар хавфсизлиги, маҳаллий контент ишлаб чиқариш ва ташқи ахборот таъсирига боғлиқ масалаларни қамраб олиши мумкин.

Унинг ягона, барча мамлакатлар бир хил қўллайдиган талқини йўқ.

Миллий ахборот тизимларини ривожлантириш тарафдорлари буни технологик мустақиллик, маҳаллий тилда сифатли ахборот ва рақамли хавфсизлик учун зарур деб ҳисоблайди.

Бошқа томондан, давлатнинг ахборот маконига аралашуви доираси кенгайганда сўз эркинлиги, мустақил журналистика ва фуқароларнинг турли манбалардан ахборот олиш ҳуқуқи билан боғлиқ саволлар пайдо бўлади.

Шу сабаб фейк хабарларга қарши курашишнинг ўзи етарли мезон эмас. Нима ёлғон ахборот деб топилиши, бундай қарорни ким қабул қилиши ва унга қандай эътироз билдириш мумкинлиги ҳам аниқ бўлиши керак.

Россия билан медиа ҳамкорлик нимани ўзгартиради?

Шерзод Асадов форумда тўртта йўналишни илгари сурди.

Биринчиси — журналистлар учун стажировка, қўшма таълим дастурлари ва тажриба алмашиш.

Иккинчиси — ёлғон ахборотни текшириш бўйича умумий стандартлар ҳамда тезкор маълумот алмашиш.

Учинчиси — сунъий интеллект, рақамли платформалар ва катта маълумотлар билан ишлашда ҳамкорлик.

Тўртинчиси — таҳририятлар, журналистлар ва блогерлар ўртасида бевосита профессионал алоқалар.

Бу ташаббуслар амалга оширилса, журналистлар учун янги билим ва технологиялардан фойдаланиш имкониятлари пайдо бўлиши мумкин.

Ўқувчилар учун эҳтимолий натижа — пухтароқ текширилган маълумотлар, янги ахборот маҳсулотлари ва маҳаллий тилдаги контентнинг кўпайиши.

Бироқ ҳозирча таклиф билан амалга ошган натижани фарқлаш зарур.

Масалан, журналистлар учун умумий текширув стандартлари ишлаб чиқилса, уларнинг мустақил таҳририятлар томонидан қандай қўлланиши, сиёсий жиҳатдан баҳсли маълумотларга нисбатан бир хил ёндашув таъминланиши ва текшириш методологиясининг очиқлиги аҳамиятли бўлади.

Ҳамкорликнинг самарасини кейинчалик имзоланган ҳужжатлар, амалга оширилган лойиҳалар ва уларнинг натижалари орқали баҳолаш мумкин.

Китоблар ва рақамли контент: сонлар нимани кўрсатади?

Форумда 2026 йилда Ўзбекистонда қарийб 15 минг номда китоб нашр этилгани, уларнинг умумий адади 60 миллиондан ошгани ҳам маълум қилинди.

Бу маълумот нашриёт фаолияти кўламини кўрсатади.

Бироқ босилган китоблар сони аҳоли уларни қанча ўқигани, харид қилгани ёки кутубхоналардан олганини англатмайди.

Худди шунингдек, видеоларнинг кўп марта томоша қилиниши уларни нечта алоҳида инсон кўргани ёки контент қанчалик фойдали бўлганини тўлиқ акс эттирмайди.

Медиа соҳасида рақамлар билан ишлаганда улар нимани ўлчашини аниқ кўрсатиш муҳим.

Оддий фойдаланувчи ҳозир нималарга эътибор бериши керак?

Тошкентдаги форумда муҳокама қилинаётган технологиялар ва ҳамкорлик ташаббуслари келажакда ахборот муҳитига таъсир қилиши мумкин.

Аммо интернетдан фойдаланувчи ҳар бир инсон ҳозирнинг ўзида қуйидаги оддий одатларни шакллантириши мумкин:

• Шов-шувли хабарнинг асл манбасини текшириш.

• Расмий ташкилот номи билан тарқатилган маълумотни унинг ҳақиқий сайти ёки тасдиқланган саҳифаси орқали солиштириш.

• Таниш овоз ёки ишончли кўринган видео асосида шошилинч молиявий қарор қабул қилмаслик.

• Шахсий маълумотлар, пароллар ва бир марталик тасдиқлаш кодларини бегона шахсларга юбормаслик.

• Баҳсли ижтимоий ёки сиёсий хабар бўйича бир нечта мустақил манбани ўқиш.

Бундай эҳтиёткорлик ахборот хавфсизлигини таъминлашнинг барча муаммоларини ҳал қилмайди. Аммо алоҳида фойдаланувчининг алдов ва манипуляцияга дуч келиш хавфини камайтиришга ёрдам беради.

Асосий савол — фуқаро қандай натижа кўради?

Тошкентдаги III Ўзбекистон–Россия медиафоруми 10 ноябрда ҳам давом этади.

Ундаги муҳокамалар ва таклифлар ахборот технологиялари, журналистика таълими ва икки мамлакат ўртасидаги ҳамкорликка бағишланган.

Бироқ оддий ўзбекистонлик учун энг муҳим натижа халқаро анжуманнинг ўтказилгани ёки имзоланиши мумкин бўлган меморандумлар сони эмас.

У ишончли ахборот ола оладими? Фарзанди интернетда хавфсизроқ бўладими? Сохта хабардан жабрланганда ҳуқуқини ҳимоя қила оладими? Мустақил журналистлар давлат ва жамият учун аҳамиятли масалаларни эркин текшира оладими?

Форумда билдирилган ташаббусларнинг фуқаролар ҳаётига таъсири ана шу саволларга берилadigan амалий жавоблар орқали намоён бўлади.