Жиззах воҳасининг этник тарихи фақат ўзбек уруғлари билан чекланмайди. Бу ҳудудда асрлар давомида тожик, қирғиз, қозоқ, қорақалпоқ, эроний ва бошқа жамоалар ҳам яшаган. Айримлари тоғли қишлоқларда ўзининг авлод ва жамоа номларини сақлаб қолган, бошқалари эса шаҳар ҳаёти билан чамбарчас боғланиб кетган.
Форишдаги тожик қишлоқлари, Бахмал ва Зоминдаги қирғиз жамоалари, Жиззах шаҳридаги эронийлар ва рома вакиллари — воҳанинг кўп қатламли тарихидан айрим мисоллар.
Аввалги мақоламизда Бахмал ва Зомин қишлоқлари номларида сақланиб қолган ўзбек уруғлари тарихи ҳақида ёзган эдик. Бу сафар эса Жиззах воҳасидаги бошқа этник гуруҳлар, уларнинг жойлашуви ва тарихий илдизларига назар ташлаймиз.
Жиззах — турли халқлар учрашган ҳудуд
Жиззах воҳасининг географик ўрни уни қадимдан аҳоли ҳаракати ва этномаданий алоқалар кесишган ҳудудлардан бирига айлантирган. Бу ердан шимолдан жанубга, шарқдан ғарбга йўналган кўчиш йўллари ўтган. Ўтроқ деҳқонлар, ярим кўчманчи чорвадорлар ва турли этник гуруҳлар бир ҳудудда яшаб, хўжалик ва маданий алоқаларни ривожлантирган.
2026 йилги аҳоли рўйхати натижалари асосида қайта ҳисобланган статистик қаторда Жиззах вилояти аҳолиси 1 миллион 523,1 минг киши деб кўрсатилган. 2010 йилда бу кўрсаткич 1 миллион 102,4 минг кишини ташкил этган. Демак, кейинги 16 йилда вилоят аҳолиси 420,7 минг кишига кўпайган.
Аҳоли ҳудудлар бўйича ҳам бир хил тақсимланмаган. 2026 йилги маълумотларда Шароф Рашидов туманида 255,1 минг, Жиззах шаҳрида 213,6 минг, Ғаллаоролда 188,2 минг, Зоминда 186,4 минг ва Бахмалда 175,2 минг киши яшаши қайд этилган.
Бироқ умумий аҳоли сонининг ўзи ҳудудда қайси миллат вакиллари қанча эканини кўрсатмайди. Бунинг учун миллатлар кесимидаги алоҳида статистика зарур.
Форишнинг тожик қишлоқлари
Жиззах воҳасидаги тожик жамоаларининг асосий қисми Нурота тоғ тизмасининг тоғли ва тоғолди ҳудудларида яшаб келган. Фориш туманидаги Порашт, Ухум, Сентоб, Катта ва Кичик Эж, Кескан каби қишлоқлар шулар жумласидан.
Тарихчи Фаррух Акчаевнинг 2023 йилда эълон қилинган тадқиқотида бу қишлоқлар аҳолисининг ички таркиби — авлод ва жамоалар ҳақида ҳам маълумотлар келтирилган.
Масалан, Порашт қишлоғида Қишлоқи, Кўлмаки, Қоровулбеги ва Махмат-замони авлодлари қайд этилган. Ухумда Албаки, Султони ва Табағли, Можирумда эса Сайфи, Халачи ва Хунуксойи авлодлари тилга олинади.
Сентоб қишлоғида Муллои, Солили, Ҳофизи, Нажмиддини, Тамури, Боқий, Султон-Ҳусайн ва бошқа авлодлар яшагани ҳақида маълумот бор. Эж қишлоғида эса Қозиги, Чалмаги, Муллой ва Шоҳи жамоалари қайд этилган.
Бу номлар қишлоқ аҳолисининг қариндошлик алоқалари, ички тузилиши ва тарихий хотирасини ўрганишда муҳим манба ҳисобланади. Шу билан бирга, муайян авлод ёки жамоа номининг сақланиб қолиши бугунги аҳолининг барчаси айнан шу келиб чиқишга мансуб дегани эмас.
Бахмал ва Зоминдаги қирғиз жамоалари
Жиззах воҳасидаги қирғиз аҳолининг асосий қисми Бахмал ва Зомин туманларининг тоғли ҳудудларида жойлашган.
Бахмалнинг Обай, Шайбек, Сутлибулоқ, Дувлат, Чайиш, Сурунчак, Қорасув, Жилбулоқ, Сўпи, Жадик, Қирғиз Тангтопти ва Музбулоқ қишлоқлари тадқиқотда қирғизлар яшайдиган манзиллар сифатида келтирилган. Зоминда эса Қорамозор, Дуоба, Қоронғисой ва Каримсой қишлоқлари тилга олинади.
Тадқиқотда қирғиз жамоаларининг ички бўлиниши ҳам қайд этилган. Масалан, Бахмал қишлоқларида Бойтейит уруғига мансуб Баян ва Қутоли тўплари, Чопонтейит уруғига мансуб Жимур ва Чунай тўплари бўлгани ёзилади. Соритейит, Найман тейит ва Кесактейит каби номлар ҳам келтирилган.
Бу маълумотлар воҳадаги қирғиз жамоаларининг ички таркиби ва қишлоқлар бўйича жойлашуви бир хил бўлмаганини кўрсатади. Уларнинг тарихини ўрганишда уруғ ва тўп номлари билан бирга маҳаллий оғзаки хотира ва архив ҳужжатларини ҳам қиёслаш муҳим.
Жиззах шаҳридаги эронийлар
Жиззах шаҳрининг жануби-ғарбий қисмида, Етимтоғ яқинида ва Сангзор дарёсининг чап соҳилида эронийлар деб аталувчи жамоа истиқомат қилиши ҳақида илмий адабиётларда маълумотлар бор.
Эронийлар Марказий Осиёнинг Бухоро, Самарқанд, Жиззах ва Навоий каби ҳудудларида ҳам яшаб келган. Уларнинг минтақада шаклланиши ва тарқалиши ҳақида тарихчилар турли қарашларни илгари сурган.
Тарихчи О.А. Сухарева эроний гуруҳларнинг Марказий Осиёда пайдо бўлишини Эроннинг шимоли-шарқий ҳудудларига қилинган ҳарбий юришлар, асирга олинган аҳолининг Хива, Бухоро ва Самарқанд бозорларида сотилиши билан боғлайди. Бу жараёнлар XVIII–XIX асрларда ҳам давом этгани ҳақида маълумотлар келтирилади.
Жиззах эронийларининг келиб чиқиши ҳақида маҳаллий ахборотчилар бошқа бир тарихий ҳикояни ҳам айтишади. Унга кўра, уларнинг аждодлари XVI аср бошларидаги Шайбонийлар ва Сафавийлар ўртасидаги ҳарбий-сиёсий воқеалардан кейин бу ҳудудга келиб қолган.
Бу ҳикояда 1510 йилдан кейинги воқеалар, Шоҳ Исмоил Сафавий ва Нажми Соний бошчилигидаги қўшинлар тилга олинади. Бироқ маҳаллий ривоятни бутун жамоанинг келиб чиқишини исботлайдиган қатъий тарихий далил сифатида қабул қилиш мумкин эмас. Бу масалада архив ҳужжатлари ва бошқа илмий тадқиқотларни қиёсий ўрганиш зарур.
Жиззахдаги рома жамоаси
Жиззах шаҳрида тарихан яшаб келган жамоалардан яна бири — рома вакилларидир. 2023 йилги тадқиқотда уларга нисбатан «лўли» атамаси ишлатилган, маҳаллий нутқда эса «жўги» номи ҳам учраши айтилган.
Муаллиф келтирган ахборотчилар маълумотига кўра, Жиззахдаги рома жамоасининг аждодларидан бири Қозоқбой лўли деб аталган шахс бўлиб, у Ўрда атрофида муқим яшай бошлаган. Бу маълумот жамоа вакилларининг оғзаки хотирасига асосланган.
«Жўги» атамасининг келиб чиқиши ҳақида ҳам маҳаллий изоҳ бор. Унга кўра, кўчманчи ёки ярим кўчманчи гуруҳлар сув манбаларига яқин жойларда яшаган. Тожик тилида ариқ «жўй» деб аталгани сабабли, «жўйи» сўзидан «жўги» атамаси келиб чиққан бўлиши мумкинлиги айтилган. Бу эса ҳозирча маҳаллий талқин бўлиб, уни тасдиқланган тилшунослик хулосаси деб бўлмайди.
Рома жамоаларининг Марказий Осиёга келиб жойлашиши ҳақидаги тадқиқотларда уларнинг тарихий ватани Ҳиндистон бўлгани ҳақидаги қараш кенг учрайди. Бу масала А.П. Баранников, Г.П. Снесарев ва бошқа тадқиқотчилар асарларида ўрганилган.
Қозоқлар, қорақалпоқлар ва қўнғиротлар
Жиззах воҳасининг этник тарихида қозоқ ва қорақалпоқ жамоалари ҳам алоҳида ўрин тутади.
XIX аср охири ва XX аср бошларига оид архив материалларида Жиззах уездининг Қўрғонтепа, Чордор, Қизилқум ва Фисталитов волостларида қозоқлар ва қорақалпоқлар яшагани қайд этилган.
Шунингдек, айрим ҳужжатларда қўнғирот уруғи вакилларининг Отоқўрғон, Кўктепа, Қўрғонтепа, Фисталитов ва Чордор волостларида истиқомат қилгани ҳақида маълумотлар бор.
Бу ҳужжатлар ҳозирги маъмурий чегаралардан фарқ қилган тарихий ҳудудларда аҳоли таркиби қандай шаклланганини тушунишга ёрдам беради. Бироқ XIX асрдаги уезд ва волостлар ҳудудини бугунги туманлар билан тўғридан-тўғри тенглаштириб бўлмайди.
Воҳанинг тарихи — умумий ҳаёт тарихи
Жиззах воҳасидаги этник гуруҳлар тарихи бир-биридан ажралган ҳолда кечмаган. Турли халқлар ва жамоалар қўшни яшаган, савдо қилган, хўжалик юритган ва маданий алоқалар ўрнатган.
Бугунги кунда ҳам айрим қишлоқларда авлод, уруғ ва жамоа номлари сақланиб қолган. Улар маҳаллий аҳолининг тарихий хотираси ва ҳудуднинг ўтмишини ўрганиш учун муҳим манба бўлиб хизмат қилади.
Жиззахнинг этник тарихини ўрганиш фақат ўтмишда кимлар қаердан келганини аниқлаш эмас. Бу турли халқлар ва жамоаларнинг бир маконда қандай яшагани, умумий иқтисодий ва маданий муҳитни қандай шакллантирганини ҳам тушуниш демакдир.
Воҳанинг тарихи — биргина халқ ёки уруғ тарихи эмас. У турли жамоаларнинг кўчиши, жойлашиши, ўзаро таъсири ва асрлар давомида шаклланган умумий ҳаёти тарихидир.