Нега бу мавзу ҳозир ва ҳар бир ўқувчи учун муҳим?

Ўзбекистон иқтисодиёти муҳим трансформацион босқични бошдан кечирмоқда. Президентнинг тадбиркорлар билан анъанавий очиқ мулоқоти олдидан республика штаби ва масъул ташкилотлар томонидан 5 072 нафар бизнес вакили ўртасида ўтказилган масштабли сўровнома мамлакатдаги реал бизнес муҳитининг "диагнози"ни қўйиб берди.

Иқтисодий ўсиш ва иш ўринлари яратишнинг асосий чўққиси саналган хусусий сектор вакиллари (сўровномада қатнашганларнинг 93 фоизи маҳаллий хусусий корхоналар) ўзлари дуч келаётган оғриқли нуқталарни очиқ баён этди. Ушбу материал ўқувчига шунчаки статистикани эмас, балки нима учун тадбиркор дуч келаётган муаммолар бевосита истеъмолчи ҳамёнига, маҳсулот нархига ва мамлакатдаги умумий фаровонликка таъсир қилишини тушуниб олишга ёрдам беради.

 Масаланинг тарихи ва ҳуқуқий фони

Давлат ва бизнес ўртасидаги "очиқ мулоқот" формати сўнгги йилларда тадбиркорлик соҳасидаги муаммоларни юқори даражада муҳокама қилишнинг асосий институтига айланди. Авваллари тадбиркорлар ўз муаммолари билан маҳаллий идоралар ва бюрократия девори қаршисида ёлғиз қолар эди.

Аъанавий мулоқотлар доирасида республика штаби, Колл-марказ ва ботлар орқали минглаб мурожаатлар йиғилиши йўлга қўйилди. Хусусан, бу йил 6000 га яқин мурожаат тушгани, уларнинг 4200 дан ортиғи ижобий ҳал этилгани билдирилмоқда. Бироқ, йилдан-йилга мурожаатлар сони камаймаётгани муаммолар юзаки эмас, балки чуқур тизимли ва институционал хусусиятга эга эканини кўрсатади.

 Муаммонинг асл сабаблари ва илдизлари

Сўровнома натижалари ва мурожаатлар таҳлили бизнеснинг ривожланишига тўсқинлик қилувчи асосий илдизларни очиб беради:

Иқтисодий ва молиявий омиллар

• Қиммат ва мураккаб кредитлар: Юқори фоиз ставкалари, гаров мулкининг банк томонидан паст баҳоланиши, талаб қилинадиган ҳужжатларнинг кўплиги ва расмийлаштириш жараёнининг узоқлиги.

• Таннарх ва инфляция босими: Корхоналарнинг 53 фоизида харажатлар ошган. Бунга хомашё нархининг кўтарилиши ва логистика харажатлари асосий сабаб бўлмоқда.

Инфратузилмавий омиллар

• Энергия танқислиги: Электр энергияси ва газ таъминотидаги тез-тез узилишлар, тармоқдаги кучланиш ва газ босимининг пастлиги, ноаниқ лимитлар ва тариф сиёсати.

• Ички самарадорлик ва паст инновация: Корхоналарнинг 28,5 фоизи самарадорликни ошириш бўйича умуман чора кўрмаган, 51 фоизи эса янги маҳсулот ёки инновацияларни жорий этмаган. 40 фоиз корхона сўнгги бир йилда мутлақо инвестиция киритмаган.

Институционал ва бюрократик омиллар

• Солиқ маъмурчилиги ва текширувлар: Солиқ соҳасидаги ислоҳотларга қарамай, текширувлар ва ҚҚС (қўшилган қиймат солиғи)ни қайтариш жараёнида муаммолар сақланиб қолмоқда.

• Суд қарорлари ижроси: Сўровномада қатнашганларнинг 73 фоизи Мажбурий ижро бюроси (МИБ) ва ижро жараёнидаги бюрократия бизнесга салбий таъсир қилаётганини таъкидлаган.

Кимга ва қандай таъсир қилади?

Тадбиркорларга: Фойда маржасининг торайиши, рақобатбардошликнинг йўқолиши ва инвестиция киритиш хавфининг ортиши.

Аҳоли ва истеъмолчиларга: Маҳсулот ва хизматлар таннархи ошиши сабабли нархларнинг қимматлашиши, иш ўринлари ва иш ҳақи ўсишининг секинлашиши.

Давлат ва солиқ тўловчиларга: Иқтисодий ўсиш суръатининг пасайиши, солиқ базасининг кенгаймаслиги ва субсидияларга бўлган эҳтиёжнинг ортиши.

 Фактчекинг ва маълумотлар таҳлили

Манфаатлар харитаси


 Яширин омиллар ва саволлар

• Ресурс ва тарифлар қайта тақсимоти: Энергия ва газ бўйича лимитлар ва тарифларнинг ўзгариши бозордаги айрим иштирокчилар учун имтиёз, бошқалари учун оғир юк бўлмоқда.

• Ички ва ташқи бозор тенгсизлиги: Экспортчи корхоналар (22,3%) сертификатлаш, логистика ва божхонадаги бюрократия сабаб хорижий бозорларда ўз позициясини йўқотмоқда.

• Очиқ қолган савол: Келгуси авлод технологиялари ва қайта тикланувчи энергия манбаларини жорий этмаётган 49-51% корхоналар тизимли рағбатлантириш йўқлиги сабабли шундай йўл тутяптими ёки сармоя ва билим етишмаслигиданми?

  Ечимлар журналистикаси: Нима қилиш керак?

Таклиф этилаётган ечимлар ва уларнинг холис таҳлили

• Молиявий сектор: Кредит бериш тартибини соддалаштириш ва гаров талабларини юмшатиш.

  • Камчилиги: Марказий банк томонидан инфляцияни жиловлаш сиёсати фоиз ставкаларини кескин пасайтиришга йўл қўймайди.

• Муқобил энергия ва самарадорлик: Қайта тикланувчи энергия ва энергия тежамкор технологияларга ўтишга субсидия ва имтиёзлар ажратиш.

  • Камчилиги: Дастлабки капитал харажатлари юқори, кўплаб кичик бизнес вакилларида бунга маблағ йўқ.

• МИБ ва суд ижроси тизимини ислоҳ қилиш: Ижро тизимидаги бюрократияни қисқартириш, рақамлаштириш.

  • Камчилиги: Қонунчилик ўзгарса-да, жойлардаги ижрочиларнинг малакаси ва манфаатдорлиги пастлигича қолмоқда.

Sangzor.uz Таҳлили: Келажак сценарийлари

1. Энг эҳтимолий сценарий (Базавий)

Президент мулоқотидан сўнг кредитлаш ва солиқ маъмурчилиги бўйича навбатдаги енгилликлар пакети қабул қилинади. Энергия таъминотида хусусий сектор учун мақсадли лимитлар берилади. Иқтисодий ўсиш мўътадил сақланади, аммо чуқур таркибий муаммолар босқичма-босқич ҳал этилади.

2. Энг яхши сценарий (Оптимистик)

Энергия ва молия бозорлари тўлиқ либераллаштирилади. Корхоналарнинг 50% дан ортиғи рақамлаштириш ва энергия тежамкор технологияларга ўтади. Экспортчилар учун логистик ва божхона коридорлари максимал даражада соддалаштирилади.

3. Энг хавфли сценарий (Пессимистик)

Тарифлар ошиши ва энергия танқислиги давом этади. Корхоналар таннархни тушира олмай, рақобатбардошликни йўқотади. Кредит ресурсларининг қимматлиги инвестициялар ва модернизациянинг тўхтаб қолишига олиб келади.

Ўқувчи билиши керак бўлган 5 та асосий хулоса

1. Технология ва инновация — тирик қолиш шарти: 3 та ва ундан ортиқ самарадорлик чорасини қўллаган бизнеснинг таннархни тушириш имконияти 4,1 бараварга юқори.

2. Асосий ички душман — паст самарадорлик: Бизнес вакилларининг 28,5 фоизи самарадорликни ошириш бўйича ҳеч қандай чора кўрмагани ички захиралар ишлатилмаётганини кўрсатади.

3. Кредит ва энергия — асосий ташқи чекловлар: Тадбиркорлар учун энг катта тўсиқ — қиммат ва мураккаб кредитлар ҳамда энергетика тизимидаги узилишлар.

4. Суд ва ижро тизими ислоҳга муҳтож: 73% тадбиркорлар МИБ ва мажбурий ижродаги бюрократиядан азият чекмоқда.

5. Мулоқот бор, ижро назорати керак: Топшириқлар берилиши ижобий ҳол, бироқ уларнинг жойлардаги реал ижроси ва натижаси мустақил баҳоланиши шарт.