Ўзбекистонда ер участкасини сотишда даромад солиғи тўлаш масаласи мулкнинг ҳуқуқий мақомига боғлиқ. Солиқ кодексининг 378-моддасида хусусий мулкни сотишдан олинган даромадларга имтиёз белгиланган. Бироқ бу қоидада нотурар жойлар ва 36 календарь ойдан кам вақт мулкда бўлган турар жойлар учун истиснолар мавжуд.
2026 йилда кўчмас мулк олди-сотдисини расмийлаштиришда тўловлар тартиби ҳам ўзгарди. 1 апрелдан банклар ва нотариуслар ўртасида электрон маълумот алмашишга асосланган ҳисоб-китоб тизими амалга киритилди. Бу тартиб ер ва бошқа кўчмас мулк билан боғлиқ битимларни расмийлаштириш жараёнига ҳам тааллуқли.
Ер сотишда қандай ҳолларда даромад солиғи тўланади?
Солиқ кодексининг 378-моддасига мувофиқ, жисмоний шахснинг хусусий мулкини сотишдан олинган даромади, қоида тариқасида, солиққа тортилмайди. Қонунчиликда қимматли қоғозлар, юридик шахслар устав капиталидаги улушлар, нотурар жойлар ва 36 ойдан кам муддат мулкда бўлган турар жойлар истисно сифатида белгиланган.
Алоҳида хусусий мулк ҳуқуқи асосида тегишли бўлган ер участкаси бу рўйхатда кўрсатилмаган. Шу боис ер участкасининг ўзи сотилганда солиқ мажбуриятини фақат унинг қанча муддат мулкда бўлганига қараб белгилаш тўғри эмас. Солиқ оқибатларини аниқлашда битим предмети ва кадастрда қайд этилган мулк тури ҳисобга олиниши керак.
Ер участкаси турар жой билан бирга сотилса, турар жойга нисбатан белгиланган солиқ қоидалари ҳам аҳамият касб этади. Агар битим нотурар объектни ҳам қамраб олса, унинг сотувидан олинган даромад учун алоҳида солиқ мажбурияти юзага келиши мумкин.
36 ойлик қоида қандай ишлайди?
Солиқ қўмитаси тушунтиришича, турар жой 36 календарь ойдан кам муддат мулкда бўлиб, олиш қийматидан қимматга сотилса, олинган даромадга 12 фоизлик солиқ ҳисобланади. Турар жой 36 ой ёки ундан кўпроқ вақт мулкда сақланган бўлса, уни сотишдан олинган даромад одатда солиқдан озод қилинади.
Мазкур муддат уй-жой қандай олинганидан қатъи назар ҳисобланади. Яъни турар жой сотиб олинган, мерос қолган ёки ҳадя қилинган бўлиши мумкин. Ҳар бир объект бўйича мулк ҳуқуқи вужудга келган вақт алоҳида аҳамиятга эга.
Солиқ суммаси қандай ҳисобланади?
Солиқ солинадиган кўчмас мулкни сотишдан олинган даромад, одатда, сотиш нархи билан ҳужжатларда тасдиқланган сотиб олиш қиймати ўртасидаги ижобий фарқ асосида аниқланади. Агар сотиб олиш қийматига оид ҳужжатлар бўлмаса, кўчмас мулкнинг кадастр қиймати ҳисобга олинади.
Масалан, солиқ солинадиган объект 2025 йилда 300 миллион сўмга харид қилиниб, 2026 йилда 350 миллион сўмга сотилган бўлса, ҳисоб-китоб қуйидагича бўлади:
Солиқ солинадиган кўчмас мулк учун шартли мисол
| Сотиб олиш нархи | 300 млн сўм |
| Сотиш нархи | 350 млн сўм |
| Солиқ солинадиган даромад | 50 млн сўм |
| Даромад солиғи — 12% | 6 млн сўм |
Бу ҳисоб-китоб солиққа тортиладиган турар жой ёки нотурар объектга нисбатан қўлланадиган шартли мисолдир. Уни алоҳида хусусий ер участкасига нисбатан автоматик тарзда қўллаш мумкин эмас.
Мерос ёки ҳадя қилинган мулк сотилса-чи?
Мерос ёки ҳадя тартибида олинган мол-мулкнинг ўзи одатда даромад солиғига тортилмайди. Бироқ кейинчалик уни сотишда объектнинг тури, мулк ҳуқуқи вужудга келган сана ва битим қиймати ҳисобга олинади.
Масалан, мерос қилиб олинган турар жойнинг кадастр қиймати 200 миллион сўм бўлса ва мулкдор уни 20 ойдан кейин 260 миллион сўмга сотса, солиқ солинадиган фарқ 60 миллион сўмни ташкил этади. 12 фоизлик ставка бўйича ҳисобланган солиқ 7,2 миллион сўмга тенг бўлади. Агар шу турар жой 36 ой ёки ундан кейин сотилса, мазкур даромадга солиқ солинмайди.
Алоҳида хусусий ер участкасига нисбатан эса турар жой учун белгиланган 36 ойлик чекловни қўллашга асос йўқ.
Солиқ декларацияси қачон топширилади?
Солиқ солинадиган даромад олинган ҳолларда сотувчи жами йиллик даромадлари тўғрисида декларация тақдим этади. Солиқ кодексининг 397 ва 398-моддаларига мувофиқ, декларация ҳисобот йилидан кейинги йилнинг 1 апрелидан, ҳисобланган солиқ тўлови эса 1 июнидан кечиктирмай амалга оширилиши керак.
Жумладан, 2026 йилда декларация қилиниши лозим бўлган даромад олинган бўлса, қуйидаги муддатлар амал қилади:
2027 йил 1 апрель | Декларация топширишнинг охирги куни |
2027 йил 1 июнь | Ҳисобланган даромад солиғини тўлашнинг охирги куни |
Декларацияни my3.soliq.uz орқали электрон шаклда топшириш мумкин. Тўловлар Soliq мобил иловаси, банклар ва электрон тўлов тизимлари орқали амалга оширилади. Солиқ қўмитаси декларация асосида ҳисобланган даромад солиғи учун 172 тўлов кодини белгилаган.
Солиқ кечиктирилса, нима бўлади?
Солиқ кодексининг 110-моддасига мувофиқ, белгиланган муддатда тўланмаган солиқ бўйича ҳар бир кечиктирилган кун учун пеня ҳисобланади. Пеня миқдори Марказий банкнинг амалдаги асосий ставкасига боғлиқ.
Марказий банк маълумотига кўра, 2026 йил 19 октябрь ҳолатида асосий ставка 14 фоизни ташкил этади. Бир кунлик пеняни ҳисоблашда ушбу ставканинг 1/300 қисми қўлланади.
Контекст: ерни хусусийлаштириш ва олди-сотди тартиби
Ўзбекистонда ер участкаларига нисбатан хусусий мулк ҳуқуқини жорий этиш қонунчиликдаги ўзгаришлар билан боғлиқ. Қишлоқ хўжалигига мўлжалланмаган ер участкаларини хусусийлаштириш тартиби Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 14 февралдаги 71-сон қарори билан белгиланган. Мазкур механизм фуқаролар ва юридик шахсларга қонунчиликда назарда тутилган ер участкаларини хусусий мулк сифатида расмийлаштириш имконини беради.
Бироқ ер участкасига эгалик қилишнинг барча шакллари бир хил ҳуқуқларни англатмайди. Ер хусусий мулк, ижара, доимий фойдаланиш ёки бошқа ҳуқуқий асосда ажратилган бўлиши мумкин. Шу сабабли ерни сотишдан олдин кадастр ҳужжатларида айнан қайси ҳуқуқ қайд этилганини аниқлаш зарур.
2025 йил 10 декабрда қабул қилинган ПФ-246-сон фармон кўчмас мулк олди-сотдиси бўйича ҳисоб-китобларни нақдсиз шаклга ўтказиш учун ҳуқуқий асос яратди. Ушбу тартибни амалга ошириш мақсадида Адлия вазирлиги ва Марказий банкнинг қўшма қарори қабул қилиниб, 2026 йил 16 мартда 3790-сон билан давлат рўйхатидан ўтказилди. Қарор 1 апрелдан кучга кирди.
Ерни хусусийлаштириш қанча туради?
Қишлоқ хўжалигига мўлжалланмаган ер участкасини хусусийлаштириш учун аризани давлат хизматлари марказлари ёки my.gov.uz орқали юбориш мумкин. Давлат хизматлари порталида ариза бериш йиғими қуйидагича кўрсатилган:
Ариза бериш усули | Йиғим |
|---|---|
my.gov.uz орқали | 39 600 сўм — БҲМнинг 9 фоизи |
Давлат хизматлари маркази орқали | 440 000 сўм — 1 БҲМ |
2026 йил 1 сентябрдан базавий ҳисоблаш миқдори 440 минг сўм этиб белгиланган. Бу йиғим ер участкасининг хусусийлаштириш қийматидан алоҳида ҳисобланади.
Ер сотишда нотариус ва банк харажатлари
Кўчмас мулкни бошқа шахс номига ўтказиш билан боғлиқ шартномалар нотариал тартибда тасдиқланади. Давлат божи мулкнинг қаерда жойлашганига қараб белгиланади.
Мулк жойлашган ҳудуд | Давлат божи |
|---|---|
Тошкент, Нукус ва вилоят марказлари | 440 000 сўм |
Бошқа аҳоли пунктлари | 220 000 сўм |
Вилоят марказидаги мулкни яқин қариндошга ўтказиш | 220 000 сўм |
Яқин қариндошлар ўртасида кўчмас мулкни ўтказишда тегишли давлат божининг 50 фоизи ундирилади. Нотариуснинг ҳуқуқий ва техник хизматлари учун қўшимча харажатлар ҳам бўлиши мумкин.
Эскроу ҳисобварағи қандай ишлайди?
2026 йил 1 апрелдан кўчмас мулк олди-сотдиси бўйича ҳисоб-китоблар банклар орқали нақдсиз шаклда амалга оширилади. Янги тизимда харидор келишилган маблағни эскроу ҳисобварағига жойлаштиради. Нотариус шартномани тасдиқлаганидан кейин банк пулни сотувчининг ҳисобварағига ўтказади.
Эскроу хизматлари учун белгиланган энг юқори комиссия БҲМнинг 50 фоизигача бўлиб, 2026 йил сентябридан БҲМ ҳисобида 220 минг сўмга тенг. Хусусий банкларда хизмат ҳақи амалдаги тарифларга мувофиқ фарқ қилиши мумкин.
Расмий идоралар нима дейди?
Солиқ қўмитаси ўз тушунтиришларида 36 ойлик муддатни турар жойларни сотишдан олинган даромадлар билан боғлайди. Қўмита маълумотларига кўра, нотурар объектлар ҳамда 36 календарь ойдан кам муддат мулкда бўлган турар жойларни сотишдан олинган даромадлар декларация қилиниши лозим бўлган даромадлар қаторига киради.
Lex.uz ҳуқуқий тушунтиришида хусусий мулкни сотишдан олинган даромадлар бўйича умумий имтиёз ва унинг истиснолари алоҳида баён қилинган. Унда 36 ойлик чеклов турар жойлар учун кўрсатилган, алоҳида ер участкалари эса ушбу чеклов доирасида санаб ўтилмаган.
Бу фарқ ерни хусусий мулк сифатида сотиш ва унда жойлашган бинони сотишнинг солиқ оқибатлари бир хил бўлмаслиги мумкинлигини англатади. Битимда бир нечта кўчмас мулк объекти мавжуд бўлса, уларнинг ҳуқуқий мақоми ва нархини алоҳида аниқлаш зарурати юзага келади.
Тақдим этилган материалда мустақил солиқ ёки ҳуқуқшунослик экспертларининг баёнотлари мавжуд эмас. Шу сабабли турлича ҳуқуқий талқинларга оид қўшимча эксперт фикрлари келтирилмади.
Нега бу муҳим?
Ер участкасини сотишда солиқ мажбуриятини нотўғри ҳисоблаш битим иштирокчилари учун қўшимча харажат ёки солиқ қарздорлигига сабаб бўлиши мумкин. Айниқса, ер хусусийлаштирилган бўлса-да, ундаги турар жой ёки нотурар бино бошқа ҳуқуқий мақомга эга бўлган ҳолларда солиқ оқибатлари фарқ қилиши мумкин.
Ўзбекистонда ер участкаларига хусусий мулк ҳуқуқининг жорий этилиши кўчмас мулк бозорида ернинг мустақил битим объекти сифатида муомалада бўлишига ҳуқуқий асос яратган. Нақдсиз ҳисоб-китобларнинг жорий қилиниши эса нотариусларга битим бўйича маблағлар мавжудлигини банк маълумотлари орқали текшириш имконини беради.
Мазкур ўзгаришлар бевосита Ўзбекистоннинг ички кўчмас мулк бозори ва солиқ маъмуриятчилигига тааллуқли. Уларнинг Марказий Осиё давлатлари иқтисодиёти ёки халқаро муносабатларга таъсири бўйича тақдим этилган манбаларда миқдорий баҳолар мавжуд эмас.
2026 йилда солиқ солинадиган кўчмас мулк сотувидан даромад олган шахслар учун кейинги босқич — 2027 йил 1 апрелгача декларация топшириш ва 1 июнгача ҳисобланган солиқни тўлашдир. Кўчмас мулк олди-сотдисида эса банк ва нотариус ўртасида электрон ахборот алмашиш тартиби амал қилишда давом этади.
