Туркиянинг Cengiz Holding компанияси Жиззах вилоятида қурилаётган 550 МВт қувватли буғ-газ электр станциясини 2026 йил охиригача ишга туширишни режалаштирмоқда. Қиймати 800 миллион доллар атрофида баҳоланаётган объект компаниянинг Ўзбекистондаги учинчи энергетика лойиҳасидир. Дастлаб станцияни 2025 йилда фойдаланишга топшириш белгиланган эди.

Бу ҳақда Cengiz Holding бошқаруви раиси Меҳмет Ченгиз 16 октябрь куни Тошкентда бўлиб ўтган ёқилғи-энергетика тармоғи инвесторлари билан мулоқотда маълум қилди. Компания раҳбарининг айтишича, холдингнинг Ўзбекистонга киритган жами инвестициялари 900 миллион доллардан ошган. Шунингдек, тўртинчи ва эҳтимол, бешинчи инвестиция лойиҳасини амалга ошириш масаласи кўриб чиқилмоқда. 

Компания Ўзбекистондаги қувватларини оширмоқчи

Меҳмет Ченгизнинг билдиришича, компания Тошкент ва Сирдарё вилоятларидаги электр станцияларини ишга туширган. Жиззахдаги янги объект улардан кейинги учинчи станция бўлади.

«Тошкент ва Сирдарё вилоятларидаги лойиҳалар амалга оширилгач, биз йил охиригача Жиззахдаги электр станциясини ишга туширишни режалаштиряпмиз. Натижада биз томонимиздан қурилган объектларнинг умумий ўрнатилган қуввати 1010 МВтга етади», — деди Меҳмет Ченгиз.

Бироқ компаниянинг Ўзбекистондаги энергетика активларини бошқарувчи Cenergo расмий сайтида бошқача рақамлар келтирилган. Унда Тошкент ва Сирдарёдаги амалдаги станцияларнинг жами қуввати 480 МВт, Жиззах объекти ишга тушгач эса умумий қувват 1030 МВт бўлиши кўрсатилган.

Шу билан бирга, сайтнинг станциялар ҳақидаги алоҳида маълумотларида Тошкентдаги объект қуввати 240 МВт, Сирдарёдаги станцияники 220 МВт сифатида берилган. Бу икки кўрсаткич йиғиндиси 460 МВтни ташкил этади.

Демак, расмий манбаларда умумий қувват бўйича 20 МВт фарқ мавжуд. Компания раҳбари айтган 1010 МВт рақами 460 МВт амалдаги қувватга Жиззахдаги 550 МВтни қўшиш натижасига мос келади. Cenergo сайтидаги 1030 МВт кўрсаткичи эса 480 МВтга асосланган.

Ҳозирча компания бу тафовутнинг сабабини очиқ тушунтирмаган.

500 миллион долларлик лойиҳа қандай қилиб 800 миллионга етди?

Жиззахдаги электр станцияси қурилиши 2023 йилда бошланган. Дастлабки режаларда объект қуввати 450 МВт бўлиши назарда тутилган, кейинчалик инвестор таклифи билан 520 МВтга, сўнг 550 МВтга оширилган.

2023 йил 8 ноябрда президент Шавкат Мирзиёев «Жиззах вилоятида қуввати 550 МВт бўлган буғ-газ электр станциясини қуриш» инвестиция лойиҳасини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисидаги ПҚ-361-сон қарорни имзолаган.

Қарорга кўра, станция Жиззах вилоятининг Шароф Рашидов туманида барпо этилиши белгиланган. Лойиҳа учун 9,54 гектар ер ажратилган бўлиб, инвестор сифатида Туркиянинг Cengiz Enerji San. ve Tic. A.Ş. компанияси, лойиҳа ташкилоти сифатида эса Cenergo МЧЖ кўрсатилган.

Дастлабки ҳужжатларда лойиҳа қиймати 500 миллион долларга баҳоланган. Станциянинг йилига 4 миллиард кВт/соатдан ортиқ электр энергияси ишлаб чиқариши ва эски технологиялар билан таққослаганда камида 700 миллион куб метр табиий газни тежаши прогноз қилинган.

2026 йил октябрига келиб Меҳмет Ченгиз лойиҳа қийматини тахминан 800 миллион доллар деб атади. Бу 2023 йилдаги дастлабки баҳога нисбатан 300 миллион доллар ёки 60 фоиз юқори.

Бироқ харажатлар ўсишига нима сабаб бўлгани — қурилиш материаллари ва ускуналар нархининг ўзгариши, инфратузилма харажатлари ёки лойиҳа кўламининг кенгайиши билан боғлиқлиги ҳақида батафсил маълумот берилмаган.

Ишга тушириш муддати нега ўзгарди?

Лойиҳанинг дастлабки муддатлари билан ҳозирги режалар ўртасида ҳам фарқ бор.

«Ўзбекистон миллий электр тармоқлари» акциядорлик жамиятининг 2024 йил 15 февралда эълон қилинган маълумотида станциянинг биринчи босқичини 2024 йил декабрда, тўлиқ қувватини эса 2025 йил май ойида ишга тушириш режалаштирилгани кўрсатилган.

Кейинчалик бу муддатлар ўзгарган. Cengiz Enerji компаниясининг лойиҳани молиялаштириш бўйича расмий ахборотида станция 2027 йил 1 январда ишга туширилиши қайд этилган.

16 октябрь куни эса Меҳмет Ченгиз объектни 2026 йил охиригача фойдаланишга топшириш режалаштирилаётганини билдирди.

Шундай қилиб, лойиҳанинг ишга тушириш муддати дастлабки 2025 йилдан 2026 йил охирига кўчган. Компаниянинг молиялаштиришга оид ахбороти билан раҳбарининг сўнгги баёноти ўртасида ҳам бир кунлик фарқ мавжуд.

Қурилиш муддатлари ўзгаришининг аниқ сабаблари, объектнинг техник тайёргарлик даражаси ва тижорат фаолияти қачон бошланиши ҳақида батафсил маълумот тақдим этилмаган.

Шу билан бирга, Хитойнинг China Energy Engineering Corporation (CEEC) компанияси 2026 йил 26 январда эълон қилган хабарда Жиззах станциясининг газ турбинаси 15 январь куни лойиҳадаги ўрнига ўрнатилгани билдирилган. Бу қурилишнинг асосий техник босқичларидан бири ҳисобланади.

Инвестиция қандай шартлар асосида амалга оширилмоқда?

Жиззах станцияси хусусий хорижий инвестиция асосида қурилмоқда. Бироқ электр энергиясини сотиб олиш ва станцияни ресурслар билан таъминлаш бўйича давлат иштирокидаги узоқ муддатли мажбуриятлар ҳам мавжуд.

2023 йил 14 сентябрда инвестиция шартномаси ҳамда электр энергиясини сотиб олиш бўйича келишув имзоланган.

Президентнинг ПҚ-361-сон қарорига кўра, электр энергиясини 25 йил давомида кафолатланган тарзда харид қилиш назарда тутилган. Дастлаб харидор сифатида «Ўзбекистон миллий электр тармоқлари» АЖ белгиланган.

Кейинчалик шартнома шартлари ўзгартирилган. Президентнинг 2025 йил 3 февралдаги ПҚ-39-сон қарори билан янгиланган таҳрирга кўра, электр энергиясини харид қилиш мажбурияти «Ўзэнергосотиш» АЖ зиммасига ўтказилган.

Амалдаги қарорда электр энергиясини сотиб олиш нархи хорижий валютада белгиланиши, тўловлар эса миллий валютада амалга оширилиши назарда тутилган.

Бундай шартнома хусусий инвесторга ишлаб чиқарилган электр энергияси учун узоқ муддатли харидор мавжудлигини кафолатлайди. Айни пайтда у электр энергиясини харид қилувчи ташкилот учун 25 йиллик молиявий мажбуриятни юзага келтиради.

Қарорда станцияни табиий газ ва техник сув билан таъминлаш, шунингдек, газ таъминоти инфратузилмасини ривожлантириш бўйича давлат ташкилотларининг вазифалари ҳам белгиланган. Газ инфратузилмасини барпо этиш билан боғлиқ харажатларни давлат бюджети маблағлари ҳисобидан молиялаштириш назарда тутилган.

Электр энергиясини харид қилишнинг аниқ тарифи, шартнома бўйича йиллик тўловлар ва уларнинг якуний истеъмолчи нархларига таъсири ҳақидаги маълумотлар тақдим этилган очиқ ахборотларда келтирилмаган.

Экспертлар нима дейди?

Cengiz Holding бошқаруви раиси маслаҳатчиси Арзу Ўзгирай компаниянинг Жиззах станцияси молиялаштирилишига бағишланган баёнотида объект энергия ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишга хизмат қилишини айтган.

Унинг маълум қилишича, станцияда Siemens Energy компаниясининг SGT5-4000F газ турбиналаридан фойдаланилади. Компания ҳисоб-китоби бўйича объектнинг фойдали иш коэффициенти 60 фоиздан юқори бўлиши кутилмоқда.

Ўзгирайнинг таъкидлашича, станция келгусида зарур инвестициялар амалга оширилса, таркибида 50 фоизгача водород бўлган ёқилғи аралашмасидан фойдаланишга мослаштирилиши мумкин.

Бу имконият ҳозирдан станция водородда ишлайди, дегани эмас. Компания баёнотида мазкур технологиядан фойдаланиш қўшимча инвестициялар ва тегишли инфратузилмага боғлиқ экани кўрсатилган.

Лойиҳани молиялаштиришда ҳам хорижий банклар иштирок этмоқда. Cengiz Enerji маълумотига кўра, DZ BANK ва DenizBank AG орқали 164,25 миллион евро миқдорида узоқ муддатли кредит жалб қилинган.

Кредит Германиянинг Euler Hermes экспорт кредитлари суғуртаси билан таъминланган. Унинг умумий муддати 12 йил бўлиб, станция ишга туширилганидан кейинги 10 йил давомида қайтарилиши белгиланган.

Халқаро энергетика агентлиги (IEA) эса Ўзбекистон бўйича 2022 йилги таҳлилида мамлакат энергетика тизимининг табиий газга юқори даражада боғлиқлигини қайд этган.

Агентлик ўша даврда табиий газ мамлакатнинг умумий энергия таъминоти ва электр энергияси таъминотида тахминан 85 фоиз улушга эга бўлганини билдирган. Бу кўрсаткич 2022 йилги вазиятга тааллуқли бўлиб, 2026 йил учун жорий статистика сифатида қабул қилинмаслиги керак.

IEA таҳлилига кўра, энергия ишлаб чиқаришда самарадор технологиялардан фойдаланиш билан бирга, қайта тикланувчи энергия манбаларини ривожлантириш ва табиий газдан фойдаланиш самарадорлигини ошириш ҳам зарур.

Демак, буғ-газ станциялари эски қувватларга нисбатан ёқилғини тежаш имконини бериши мумкин. Бироқ улар табиий газдан фойдаланишни тўлиқ бартараф этмайди ва электр энергияси ишлаб чиқаришда қазилма ёқилғига боғлиқлик сақланиб қолади.

Нега бу муҳим?

Жиззахдаги 550 МВт қувватли станция ишга туширилса, мамлакатнинг марказий ҳудудларида электр энергияси ишлаб чиқариш имкониятлари кенгаяди.

2023 йилги лойиҳа ҳужжатларида объектнинг йилига 4 миллиард кВт/соатдан ортиқ электр энергияси ишлаб чиқариши прогноз қилинган. CEEC компаниясининг 2026 йил январдаги ахборотида эса йиллик ишлаб чиқариш 3,7 миллиард кВт/соат атрофида бўлиши қайд этилган.

Шунингдек, CEEC янги станция эски технологиялар ўрнини босиши ҳисобига карбонат ангидрид чиқиндиларини йилига тахминан 500 минг тонна камайтириш мумкинлигини билдирган.

Бироқ йиллик ишлаб чиқариш ва экологик самара ҳақидаги кўрсаткичлар ҳозирча прогноз ҳисобланади. Улар станциянинг амалдаги иш режими, газ таъминоти ва қайси электр ишлаб чиқариш қувватлари ўрнини босишига боғлиқ.

Ўзбекистон учун иқтисодий таъсир. Янги қувватлар электр энергияси таъминотини кенгайтириш ва саноат корхоналарининг энергияга бўлган эҳтиёжини қондириш имкониятларини оширади. Бироқ лойиҳанинг молиявий самараси электр энергияси таннархи, газ нархи, тармоқ харажатлари ва 25 йиллик харид шартлари билан белгиланади.

Жиззах вилояти учун таъсир. Янги электр станцияси қурилиши энергетика инфратузилмасини кенгайтириш ва техник хизмат кўрсатишга бўлган талабни ошириши мумкин. Аммо объектда яратиладиган доимий иш ўринлари, маҳаллий бюджетга тушумлар ва вилоят истеъмолчиларига ажратиладиган электр энергияси ҳажми ҳақида аниқ маълумотлар ҳозирча тақдим этилмаган.

Минтақавий таъсир. Ўзбекистон энергетика тармоғи Марказий Осиёдаги умумий электр таъминоти ва савдо тизими билан боғлиқ. Мамлакатда янги ишлаб чиқариш қувватларининг пайдо бўлиши ички талабни қоплаш имкониятларини ошириши мумкин, аммо Жиззах станциясининг қўшни давлатларга электр экспорти бўйича алоҳида мажбуриятлари эълон қилинмаган.

Халқаро ҳамкорлик. Лойиҳада Туркия капитали, Германия ва бошқа хорижий молия институтлари, шунингдек, Хитойнинг қурилиш-техник имкониятлари иштирок этмоқда. Бу энергетика инфратузилмасига сармоя киритиш жараёнида турли давлатлар компаниялари ўртасидаги иқтисодий алоқаларни кўрсатади.

Геосиёсий нуқтаи назардан, Cengiz Holding фаолияти Ўзбекистон ва Туркия ўртасидаги иқтисодий ҳамкорликнинг энергетикадан бошқа соҳаларга ҳам кенгайиши мумкинлиги билан боғлиқ. Бироқ янги ташаббусларнинг амалий натижаси имзоланадиган шартномалар, молиялаштириш манбалари ва лойиҳаларнинг бажарилишига боғлиқ бўлади.

Cengiz Holding Ўзбекистонда яна қандай лойиҳаларни режалаштирмоқда?

16 октябрь куни президент Шавкат Мирзиёев Ёқилғи-энергетика тармоғидаги инвесторлар кенгаши доирасида Cengiz Holding бошқаруви раиси Меҳмет Ченгизни қабул қилди.

Президент матбуот хизмати маълумотига кўра, учрашувда энергетика, геология ва инфратузилма соҳаларида ҳамкорликни кенгайтириш масалалари муҳокама қилинган.

Шунингдек, янги иссиқлик электр станцияларини қуриш ва электр энергиясини тақсимлаш тармоқларини модернизация қилиш бўйича истиқболли лойиҳалар юзасидан келишувларга эришилгани билдирилган.

Меҳмет Ченгиз компания нафақат энергетика, балки Ўзбекистон иқтисодиётининг бошқа тармоқларига ҳам инвестиция киритиш имкониятларини кўриб чиқаётганини айтди.

Тадбиркорнинг сўзларига қараганда, Cengiz Holding умумий ўрнатилган қуввати 6000 МВт атрофида бўлган энергетика объектларига, шунингдек, мис, кобальт ва алюминий ишлаб чиқарувчи корхоналарга эга.

Компания Туркиядан ташқари Ўзбекистон, Қирғизистон, Озарбайжон, Сурия, Руминия ва Буюк Британияда ҳам фаолият олиб бораётганини маълум қилган. Холдинг Европа мамлакатларида инфратузилма лойиҳаларида ҳам иштирок этмоқда.

Мулоқот давомида газ таъминоти, электр узатиш ва тақсимлаш тармоқларини ривожлантириш масалалари ҳам кўтарилган.

Президент Шавкат Мирзиёев компаниянинг қурилиш ва инфратузилма соҳасидаги тажрибасини ҳисобга олиб, «Янги Тошкент» лойиҳасида иштирок этиш бўйича таклифлар тақдим этишни таклиф қилган.

Бироқ «Янги Тошкент» қурилишида Cengiz Holding иштирокини назарда тутувчи алоҳида шартнома имзолангани, молиялаштириш ҳажми ёки қурилиш ишларини бошлаш санаси ҳақида маълумот эълон қилинмаган.

Ҳозирча компаниянинг навбатдаги энергетика лойиҳалари бўйича ҳам аниқ қувватлар, инвестиция қиймати ва қурилиш ҳудудлари очиқланмаган.

Жиззахдаги 550 МВт қувватли станция эса 2026 йил якунигача ишга туширилиши кутилаётган асосий объект бўлиб қолмоқда. Кейинги босқичда унинг техник синовлари, электр тармоғига уланиши ва тижорат фаолиятини бошлаш санаси бўйича расмий маълумотлар эълон қилиниши кутилмоқда.