Ўзбекистонда 3 ноябрдан кредит рекламалари ва шартномаларида қарзни ўз вақтида тўламасликнинг эҳтимолий оқибатлари ҳақида огоҳлантириш жойлаштириш мажбурий бўлди. Янги тартибга кўра, реклама майдони ёки давомийлигининг камида 10 фоизи, кредит шартномаси биринчи саҳифаси асосий юзасининг эса камида 30 фоизи огоҳлантириш учун ажратилади.
Марказий банк бошқарувининг 2026 йил 15 сентябрдаги 24/18-сон қарори билан банк хизматлари истеъмолчиларига ахборот беришга оид қоидалар ўзгартирилди. Ҳужжат Адлия вазирлигида 30 сентябрь куни 3948-сон билан рўйхатдан ўтказилган ва 3 ноябрдан кучга кирган.
Ўзгаришлар кредит олишни режалаштираётган фуқаролар, амалдаги банк маҳсулотларини реклама қилаётган тижорат банклари ҳамда кредит шартномаларини расмийлаштириш жараёнига тааллуқли.
Кредит рекламасида қандай огоҳлантириш бўлади?
Янги талабларга мувофиқ, банклар кредит маҳсулотларини реклама қилишда қарз олувчи ўз мажбуриятларини бажармаса, молиявий хатарларга дуч келиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантириши шарт.
Бунда огоҳлантиришнинг ҳажми ёки давомийлиги реклама шаклига қараб белгиланади.
Босма ҳамда электрон тасвирли рекламаларда огоҳлантириш реклама майдонининг камида 10 фоизини эгаллаши керак. Аудио ва видеорекламаларда эса умумий давомийликнинг камида 10 фоизи ушбу маълумот учун ажратилади.
Масалан, 30 сониялик кредит рекламасида огоҳлантириш камида 3 сония давом этиши лозим.
Бу талаб кредит рекламаcида фақат маҳсулотнинг афзалликларига эмас, қарз билан боғлиқ эҳтимолий хатарларга ҳам эътибор қаратишни назарда тутади.
Кредит шартномасининг биринчи саҳифаси ўзгаради
Янги тартибда кредит шартномаларига нисбатан ҳам алоҳида талаб белгиланган.
Энди огоҳлантириш шартноманинг биринчи саҳифасида, асосий матн бошланишидан олдин жойлаштирилиши керак. У биринчи саҳифа асосий юзасининг камида 30 фоизини эгаллаши шарт.
Огоҳлантириш мазмуни Марказий банк тасдиқлаган намунавий шаклга мувофиқ бўлиши лозим. Унда кредит мажбуриятларини бажармаслик туфайли келиб чиқиши мумкин бўлган ҳуқуқий ва молиявий оқибатлар баён этилади.
Кредит ўз вақтида қайтарилмаса, қандай оқибатлар бўлиши мумкин?
Норматив ҳужжатдаги намунавий огоҳлантиришга кўра, кредит бўйича мажбуриятларни бажармаслик қуйидаги оқибатларга олиб келиши мумкин:
Умумий қарздорлик миқдорининг ошиши.
Қарзни ундириш бўйича мажбурий ижро чораларининг қўлланилиши.
Қарзни қоплаш учун қарз олувчининг мол-мулкига ундирув қаратилиши.
Сотилган мол-мулк қиймати қарзни тўлиқ қопламаганда қолган қарздорликнинг сақланиб қолиши.
Кафил ёки учинчи шахс гаровга қўйган мол-мулк ҳисобидан қарзни ундириш, кейинчалик улар қоплаган суммани қарз олувчидан талаб қилиш.
Банк ҳисобварақларидаги маблағларни хатлаш.
Суд ёки давлат ижрочиси қарори асосида Ўзбекистондан чиқиш ҳуқуқининг вақтинча чекланиши.
Кредит тарихининг ёмонлашиши ва келгусида кредит олиш имкониятининг чекланиши.
Мазкур ҳолатлар ҳар бир қарздорга бир вақтнинг ўзида ёки автоматик тарзда қўлланилади, дегани эмас. Уларнинг юзага келиши шартнома шартлари, қарздорлик ҳолати ва қонунчиликда белгиланган тартибларга боғлиқ.
Истеъмолчини чалғитувчи кредит таклифлари учун қандай чоралар бор?
Янги ўзгаришлар фақат огоҳлантириш жойлаштириш билан чекланмайди.
Марказий банкнинг банклар ва бошқа кредит ташкилотларига нисбатан чоралар қўллаш тартиби тўғрисидаги низомига ҳам қўшимча киритилди.
Унга кўра, банк таклиф этаётган кредит маҳсулоти истеъмолчини чалғитувчи деб топилса, Марказий банк банкнинг айрим молиявий операцияларни амалга оширишини ёки инфратузилмасини кенгайтиришини олти ойгача чеклаш ёхуд тақиқлаш тўғрисида қарор қабул қилиши мумкин.
Бу ҳолатда чеклов қўллаш ваколатли орган қарорига боғлиқ. Яъни ҳар қандай баҳсли реклама банк фаолияти автоматик чекланишини англатмайди.
Контекст: аввал қандай тартиб амал қилган?
Банк хизматлари истеъмолчиларига маълумот беришга доир асосий қоидалар 2018 йилда қабул қилинган низом билан тартибга солинади. Ушбу ҳужжат тижорат банкларининг мижозлар билан муносабатларида ахборот тақдим этиш, хизмат шартларини тушунтириш ва мурожаатларни кўриб чиқишга оид минимал талабларни белгилайди.
Низомда банк хизматлари рекламаси истеъмолчини чалғитмаслиги, хизмат шартлари ҳақида нотўғри тасаввур уйғотмаслиги зарурлиги аввалдан назарда тутилган. Янги қоидалар кредит мажбуриятларини бажармаслик хатарлари ҳақидаги огоҳлантиришнинг рекламадаги аниқ улушини ҳам белгилаб берди.
Шунингдек, 2025 йилда кредит расмийлаштиришдан олдин тўлдириладиган чеклистга оид талаблар жорий этилган. 2026 йилда эса кредит шартномаси биринчи саҳифасида алоҳида огоҳлантириш жойлаштириш талаби кучга кирди. Бу ўзгаришлар қарз олувчига шартнома тузишдан олдин маълумот етказиш жараёни билан боғлиқ.
Янги талаблар мижоз учун нимани англатади?
Аввало, кредит маҳсулотлари ҳақидаги рекламада молиявий хатарлар ҳам кўрсатилиши керак бўлади. Кредит олувчи реклама билан танишиш босқичидаёқ қарзни қайтармаслик эҳтимолий оқибатларини кўриши ёки эшитиши мумкин.
Шартнома расмийлаштирилаётганда эса бу маълумот биринчи саҳифада алоҳида жойлаштирилади.
Бироқ огоҳлантириш мавжудлиги кредитнинг арзонлиги ёки мижознинг тўлов қобилияти кафолатланганини англатмайди. Қарз олувчи кредитнинг тўлиқ қиймати, фоиз ставкаси, тўлов жадвали, кечиктирилган тўловлар учун жавобгарлик ва гаров шартларини ҳам ўрганиши зарур.
Янги қоидаларнинг банк рекламалари ва амалда тузиладиган шартномаларда қандай бажарилиши, шунингдек, талабларни бузган банкларга нисбатан қандай назорат чоралари қўлланилиши кейинги кузатувлар учун очиқ масала бўлиб қолмоқда.
