Сунъий интеллект (СИ) таълим тизимига ёрдамчи восита сифатида эмас, балки уни тубдан ўзгартирувчи куч сифатида кириб келди. Бугунги кунда мактаб ўқувчисидан тортиб университет профессоригача СИ хизматларидан фойдаланмоқда, бироқ бу жараён билим олишнинг классик моделини издан чиқармоқда. Асосий зиддият шундаки, технология жараёнларни тезлаштиргани билан, инсоннинг мустақил таҳлил қилиш ва критик фикрлаш қобилиятини хавф остига қўймоқда. Биз СИни таълимга мослаштиряпмизми ёки таълим тизими тайёр жавоблар генератори олдида таслим бўляптими?
Тарих ва воқелик: Калькулятордан ChatGPT’гача
Таълим тизими ҳар доим янги технологияларга шубҳа ва қаршилик билан қараган. Ўтган асрнинг иккинчи ярмида чўт ва калькуляторлар пайдо бўлганда ҳам, математиклар «инсон мияси ҳисоблашдан тўхтайди» деб бонг уришган эди. Бироқ СИ вазияти анча мураккаб. 2022 йил охирида ChatGPT’нинг оммалашиши таълимдаги «баҳолаш тизими»ни паралич ҳолатига тушириб қўйди. Эндиликда иншо ёзиш, код тузиш ёки мураккаб масалани ечиш сониялар ичида амалга оширилмоқда.
Таҳлилларга кўра, дунёнинг энг нуфузли олийгоҳлари, жумладан Гарвард ва Массачусетс технология институти (MIT) аллақачон СИни тақиқлаш бефойда эканини англаб етди. Улар СИни «хомашё» сифатида ишлатишга рухсат беришган: талаба ғояни СИдан олиши мумкин, аммо унинг таҳлили ва якуний хулосаси инсон омилига таяниши шарт. Бу «очиқлик тамойили» деб аталиб, Оксфорд ва Кембриж каби университетларда ҳам кенг қўлланилмоқда.
Тизимли таҳлил: Индивидуаллаштириш ва плагиат ўртасидаги мувозанат
СИнинг энг катта ютуғи — таълимни шахсийлаштиришдир. Ҳар бир ўқувчининг ўзлаштириш тезлиги турлича. СИ алгоритмлари ўқувчининг кучли ва заиф томонларини аниқлаб, унга мос дастур таклиф қила олади. Бу, айниқса, имконияти чекланган болалар ва масофавий таълим олувчилар учун инқилобий имкониятдир.
Бироқ, тизимли муаммо «интеллектуал ялқовлик»да намоён бўлмоқда. Тайёр жавоблар мантиқий занжир қуриш кўникмасини йўқотмоқда. Агар тизим фақат натижани (баҳони) талаб қилса, ўқувчи энг осон йўлни — СИни танлайди. Бу эса таълимнинг асл мақсади — жараённи эмас, балки натижани «сотиб олиш»га айланиб қолишига олиб келади.
Эксперт фикри ва миллий контекст
Мутахассисларнинг таъкидлашича, СИ маълумотни қайта ишлайди, лекин у ҳеч қачон янги маъно яратмайди. Ўзбекистон таълим тизимида ҳам бу масала кун тартибига чиқмоқда. Ҳозирда маҳаллий ОТМларда СИдан фойдаланиш бўйича ягона ҳуқуқий норма мавжуд эмас. Давлат сиёсати рақамлаштиришни қўллаб-қувватласа-да, амалиётда плагиат ва «СИ-матнлар»ни аниқлаш механизмлари ҳали етарлича шаклланмаган.
Глобал миқёсда университетларнинг 60–70 фоизи СИни қисман интеграция қилган. Сингапур миллий университети тажрибаси шуни кўрсатадики, СИ ўқитувчининг ўрнини боса олмайди, балки уни «рутина» вазифалардан (тест текшириш, режа тузиш) озод қилади. Бу эса педагогга тарбия ва ижодий ёндашув учун кўпроқ вақт қолдиради.
Тўсиқлар ва келажак: Нега ечим кечикмоқда?
Асосий тўсиқ — СИ тақдим этаётган маълумотларнинг ҳаққонийлигидир. «Галлюцинация» деб аталадиган ҳодиса туфайли СИ баъзан ишончли оҳангда нотўғри фактларни тўқиб чиқаради. Ўқувчи буни текширишга эринса, нотўғри билим занжири шаклланади.
Иккинчи тўсиқ — рақамли тенгсизлик. Пуллик ва кучли СИ моделларига эга бўлган талабалар ва бу имконияти йўқлар ўртасидаги билим масофаси янада кенгаяди. Бу эса таълимдаги адолат тамойилига зарба беради.
Хулоса
Сунъий интеллект таълимдаги хавф ҳам, нажот ҳам эмас. У — атиги бир асбоб. Болға билан уй қуриш ҳам, уни вайрон қилиш ҳам мумкин. Келажак таълими СИни тақиқлашда эмас, балки у билан ишлашни биладиган «гибрид ўқитувчилар» ва «танқидий фикрловчи талабалар»ни тарбиялашдадир. Биз СИга жавоб ёзишни эмас, балки унга тўғри савол беришни ўрганишимиз керак бўлган даврга қадам қўйдик.
