Жиззах вилоятида «Жиззах сув таъминоти» АЖнинг икки нафар инспектори фуқародан 5 миллион сўм миқдорида пора олаётган вақтида ДХХ ва ИИБ ходимлари томонидан қўлга олинди. Ушбу ҳолат давлат мулки ҳисобланган артезиан қудуқларидан ноқонуний фойдаланишга йўл очиб бериш ваколатини сотишга уриниш сифатида баҳоланмоқда. Мазкур воқеа нафақат жиноий қилмиш, балки соҳадаги тизимли шаффофлик муаммоларини ҳам юзага чиқарди.
Жиноят тафсилотлари ва воқеа ривожи
Жорий йилнинг 17 январь куни ўтказилган тезкор тадбир натижасида «Жиззах сув таъминоти» акциядорлик жамиятининг абонентлар билан ишлаш бўлими инспекторлари П.К. ва Т.Т. ашёвий далиллар билан қўлга тушди. Суриштирув маълумотларига кўра, улар Шароф Рашидов тумани ҳудудида жойлашган, жамият балансидаги артезиан қудуғидан ҳужжатларсиз фойдаланиш учун фуқаро К.С.дан пул талаб қилган.
Эътиборли жиҳати шундаки, мазкур келишув филиал бош муҳандисининг «ёрдами» билан амалга оширилиши керак бўлган. Бу эса коррупцион занжирнинг фақат қуйи бўғин билан чекланмаганидан далолат беради. Фуқаронинг ўз вақтида ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга мурожаат қилиши ва аудиоёзувларни тақдим этиши жиноятни фош этишда асосий омил бўлди.
Тизимли муаммо: Сув ресурслари ва назоратсизлик
Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ, сув объектларидан фойдаланиш махсус рухсатнома асосида амалга оширилади. Бироқ амалиётда қуйи бўғин ходимларининг техник назорат ва инспекция ваколатларига эга экани уларда суиистеъмол қилиш имкониятини яратади.
Мутахассисларнинг фикрича, бу каби ҳолатларнинг илдизи бир нечта омилга бориб тақалади:
Инсон омилининг юқорилиги: Сув қудуқларидан фойдаланиш ва мониторинг қилиш тизими тўлиқ рақамлаштирилмагани инспекторларга вазиятни ўз фойдасига талқин қилиш имконини беради.
Ички назоратнинг заифлиги: Акциядорлик жамиятларининг ички комплаенс-назорат хизматлари кундалик жараёнларни кузатишда оқсамоқда.
Аҳолининг ҳуқуқий саводхонлиги: Кўп ҳолларда фуқаролар қонуний йўл билан рухсат олиш жараёнини мураккаб деб билиб, «енгилроқ» ечим қидирадилар.
Қонунчилик ва жазо муқаррарлиги
Ҳозирда мазкур ҳолат юзасидан Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг тегишли моддалари (210-модда — Пора олиш) билан жиноят иши қўзғатилган. Ўзбекистон Республикасининг «Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида»ги Қонуни талабларига кўра, давлат улуши бўлган ташкилотлардаги ҳар қандай суиистеъмолчилик қатъий жавобгарликка сабаб бўлади.
«Коррупция — бу фақат иқтисодий зарар эмас, балки давлат институтларига бўлган ишончнинг емирилишидир. Айниқса, ичимлик суви ва суғориш тизими каби стратегик соҳалардаги коррупция аҳолининг ижтимоий кайфиятига бевосита таъсир қилади», — дейди мустақил таҳлилчилар.
Халқаро тажриба ва ечимлар
Transparency International халқаро ташкилотининг тавсияларига кўра, табиий ресурсларни бошқаришда коррупцияни камайтиришнинг энг самарали йўли — бу «Open Data» (Очиқ маълумотлар) тизимини жорий этишдир.
Агар Жиззах вилоятидаги барча артезиан қудуқларининг реестри, улардан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган шахслар рўйхати ва берилган рухсатномалар онлайн харитада акс эттирилганида, инспекторларнинг «яширин келишув» қилиш имконияти минималлашар эди.
Кўрилиши керак бўлган чоралар:
Сув объектларидан фойдаланиш рухсатномаларини фақат Ягона интерактив давлат хизматлари портали (my.gov.uz) орқали бериш.
Инспекторларнинг хизмат вазифаларини бажариш жараёнини боди-камералар ёрдамида назорат қилиш.
«Коррупциясиз соҳа» лойиҳасини сув таъминоти тизимида жадаллаштириш.
Хулоса ва мулоҳаза
Жиззахдаги ушбу воқеа тизимдаги «кичик» ходимларнинг «катта» ваколатлари назоратсиз қолганда нима содир бўлишини кўрсатди. 5 миллион сўмлик пора эвазига давлат мулкини ноқонуний тасарруф этишга уриниш — бу тизимли ислоҳотларнинг қуйи бўғингача етиб бормагани белгисидир.
Қонун устуворлиги фақат жазолаш билан эмас, балки жиноятга шароит яратувчи омилларни йўқ қилиш билан таъминланади. Хўш, сизнингча, сув таъминоти тизимидаги бундай «келишувлар»га чек қўйиш учун фақат қамоқ жазоси кифоями ёки тизимни тубдан рақамлаштириш керакми?
