Жиззах вилоятида Мажбурий ижро бюроси (МИБ) ходимлари томонидан алиментдан қарздор шахсларнинг суратлари ва маълумотлари маҳаллалардаги эълонлар тахтасига, масжидларга илиниши ҳамда ижтимоий тармоқларда тарқатилиши катта баҳс-мунозараларга сабаб бўлмоқда. Гарчи бу чора қарздорликни ундиришда самара бериши иддао қилинса-да, ҳуқуқшунослар ва инсон ҳуқуқлари фаоллари буни шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳамда инсон қадр-қимматини топташ деб баҳоламоқда. Асосий масала — алимент тўлаш мажбурияти ва шахснинг конституциявий ҳуқуқлари ўртасидаги мувозанатни сақлашда қолмоқда.

Ижро усули: Жамоатчилик назоратими ёки «шарманда қилиш»?

Жиззах вилоятининг қатор маҳаллаларида кузатилаётган ушбу амалиёт алимент тўламай келаётган оталарни (ёки оналарни) ижтимоий босим остида қолдиришга қаратилган. Маълумотларга кўра, қарздорларнинг рўйхати Telegram-гуруҳларига тарқатилмоқда. Бу усул ижро органлари томонидан «профилактик тадбир» сифатида талқин қилинса-да, унинг ҳуқуқий асослари шубҳа остида қолмоқда.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 27-моддасига биноан, ҳар ким ўз шаъни ва обрўсига қилинган тажовузлардан, шахсий ҳаётига аралашишдан ҳимояланиш ҳуқуқига эга. Қарздорлик фактини ошкора қилиш, айниқса, уни диний муассасалар ёки умумий эълонлар тахтасига илиш шахснинг жамиятдаги мавқеига тиклаб бўлмас зарар етказиши мумкин.

Қонунчилик нима дейди?

Ўзбекистон Республикасининг «Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида»ги Қонунида ижро ҳаракатларининг аниқ рўйхати келтирилган. Улар қаторига қуйидагилар киради:

• Қарздорнинг мол-мулкини хатлаш ва сотиш;

• Иш ҳақи ва бошқа даромад турларига ижрони қаратиш;

• Чет элга чиқиш ҳуқуқини вақтинча чеклаш.

Бироқ, ушбу қонунда шахснинг суратини жамоат жойларига илиб қўйиш ёки уни «шарманда қилиш» орқали мажбурлаш ҳақида норма мавжуд эмас. «Шахсга доир маълумотлар тўғрисида»ги Қонуннинг 15-моддасига кўра, шахсга доир маълумотларни тарқатиш учун унинг розилиги ёки қонунда назарда тутилган асослар бўлиши шарт. Қарздорлик ҳақидаги маълумот ошкор этилиши мумкин бўлган ҳолатлар рўйхатига «маҳалла гуруҳларида сурат тарқатиш» киритилмаган.

Омбудсман ва халқаро тажриба

Бу каби ҳолатлар Ўзбекистонда биринчи бор кузатилаётгани йўқ. 2024 йилнинг февраль ойида Навоий вилоятида «Шарманда доскаси» ташкил этилганида, Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили (Омбудсман) Феруза Эшматова бундай чоралар инсон ҳуқуқларига зид эканини қатъий таъкидлаган эди. Омбудсманнинг қайд этишича, жиноят ёки ҳуқуқбузарлик содир этган шахсга нисбатан жазо фақат суд томонидан ва қонунда белгиланган тартибда берилиши керак.

Халқаро амалиётда, масалан, Европа Иттифоқи давлатларида «General Data Protection Regulation» (GDPR) қоидалари шахснинг қарздорлик ҳақидаги маълумотларини учинчи шахсларга ошкор қилишни қатъиян тақиқлайди. Қарздорликни ундириш иқтисодий ва ҳуқуқий механизмлар орқали амалга оширилади, ижтимоий босим қилиш (жамоатчилик ҳукмига топшириш) ҳуқуқий давлат тамойилларига зид деб ҳисобланади.

Таҳлил: Мақсад ва восита ўртасидаги номутаносиблик

Алимент ундириш — бу боланинг яшаш ҳуқуқи ва манфаатларини ҳимоя қилиш демакдир. Бу борада давлатнинг қатъият кўрсатиши ижобий ҳол. Бироқ, воситаларнинг ноқонунийлиги кутилган натижа ўрнига салбий оқибатларни келтириб чиқариши мумкин:

1. Психологик босим: Қарздорнинг фарзандлари ўз отасининг суратини «шармандалар рўйхати»да кўриши уларда кучли руҳий жароҳат уйғотиши мумкин.

2. Ресоциализация муаммоси: Ижтимоий камситилган шахснинг кейинчалик иш топиши ва жамиятга мослашиши қийинлашади, бу эса унинг алимент тўлаш қобилиятини янада пасайтиради.

3. Ҳуқуқий нигилизм: Агар давлат органи қонунда кўзда тутилмаган усуллардан фойдаланса, бу фуқароларда қонунга нисбатан ҳурматсизлик уйғотади.

Хулоса ва ечимлар

Жиззахдаги ҳолат ижро тизимида янги ва самарали, аммо ҳуқуқий жиҳатдан бенуқсон механизмларга эҳтиёж борлигини кўрсатмоқда. Алимент тўлашдан бўйин товлаганларга нисбатан маъмурий ва жиноий жавобгарлик (ЖК 122-модда) мавжуд ва уларни қўллаш етарли бўлиши лозим.

Ҳуқуқий жамиятда тартиб-интизом ҳиссиётларга ёки маҳалланинг «маломати»га эмас, балки қонуннинг муқаррарлигига асосланиши керак. Суратларни илиш ва шахсий маълумотларни тарқатиш орқали эришилган қисқа муддатли самара, узоқ муддатда ҳуқуқ устуворлиги тамойилига путур етказади.