Ўзбекистонда электрон тижорат тез ўсаяпти, лекин истеъмолчи ҳали ҳам заиф томон бўлиб қоляпти. Рақобат қўмитасининг 2025 йил якунлари бўйича ўтказган таҳлиллари шуни очиқ кўрсатадики, Uzum, Yandeks, Texnomart ва бошқа йирик платформалар фаолиятида асосий муаммо алоҳида компанияларда эмас, балки бутун тизимда жамланган.

Қўмита маълумотларига кўра, 2025 йил давомида электрон тижорат соҳаси бўйича 3 минг 100 га яқин мурожаат келиб тушган. Уларни ўрганиш натижасида 9,6 миллион нафар истеъмолчининг ҳуқуқлари бузилгани аниқланиб, 7,3 миллиард сўм маблағ фуқаролар фойдасига қайта ҳисоб-китоб қилинган. Бу рақамлар соҳадаги муаммо якка ҳолат эмас, балки оммавий тус олганини кўрсатади.

Мурожаатлар кимлар ҳиссасига тўғри келяпти?

Таҳлил натижаларига кўра, энг кўп эътирозлар қуйидаги платформалар ҳиссасига тўғри келган:

• Uzum Market — 851 та (27,8 %)

• Uzum Nasiya — 842 та (27,6 %)

• Yandeks — 329 та (10,8 %)

• Texnomart — 168 та (5,5 %)

• Ishonch — 166 та (5,4 %)

Бу ерда муҳим жиҳат бор: энг кўп мурожаатлар айнан энг оммавий ва энг кўп хизмат кўрсатадиган платформалар ҳиссасига тўғри келяпти. Демак, муаммони фақат “бу компания ёмон ишлаяпти” деган содда хулоса билан тушунтириб бўлмайди.

Асосий эътирозлар нималар?

Рақобат қўмитаси таҳлилига кўра, мурожаатларнинг аксарияти қуйидаги масалалар билан боғлиқ:

• шартнома шартларининг ноаниқлиги ёки бажарилмаслиги

• кафолат муддатида сервис муаммолари

• нуқсонли товарни алмаштиришда рад жавоблари

• рекламада нотўғри маълумот бериш

• тўлов ва етказиб беришдаги камчиликлар

• кредит асосида олинган товарларни қайтариш муаммолари

Бу ҳолатлар электрон тижоратда истеъмолчи ҳали ҳам етарлича ҳимояланмаганини кўрсатади. Қонун бор, платформа бор, тўлов тизимлари ишлаяпти — лекин амалиётдаги механизмлар оқсаяпти.

Компаниялар муаммоларни бартараф этяптими?

Қўмита мурожаатларнинг ижобий ҳал этилганлик даражасини ҳам баҳолаган. Умумий ҳисобда 84,8 фоиз ҳолатда истеъмолчилар ҳуқуқлари тикланган. Айрим платформаларда бу кўрсаткич юқори:

• IDEA — 84,8 %

• Uzum Tezkor — 82,6 %

• Ishonch — 81,3 %

Бироқ Yandeks (63,5 %), Uzum Market (72,7 %) ва Uzum Nasiya (71,9 %) каби йирик ўйинчиларда бу кўрсаткич анча паст. Бу эса компаниялар муаммога муносабати бир хил эмаслигини кўрсатади.

Мутахассислар нима дейди?

Иқтисодчи ва истеъмолчилар ҳуқуқлари бўйича мутахассислар фикрича, муаммонинг илдизи — электрон тижоратда жавобгарлик ва назорат механизмларининг етарлича мувозанатлашмаганида. Платформалар тез ўсди, бозор кенгайди, аммо ҳуқуқий ва техник назорат шунга мос равишда ривожланмади.

Экспертлар таъкидлашича, фойдаланувчи шартномани ўқимайди, платформа эса шу заифликдан фойдаланади. Бу қасд эмас, балки тизимнинг ўзидан келиб чиқадиган муаммо.

Ҳозирги ҳолат ва тўсиқлар

Рақобат қўмитаси таҳлиллари асосида қонунчиликни такомиллаштириш бўйича таклифлар тайёрланган. Лекин асосий тўсиқ — электрон тижоратда шаффофлик ва ҳисобдорлик стандартларининг ягона эмаслиги. Ҳар бир платформа ўз қоидаси билан ишлайди, истеъмолчи эса бу қоидалар ичида йўл топиши керак.

7,3 миллиард сўмнинг истеъмолчилар фойдасига қайтарилиши — ижобий натижа. Лекин савол қолади: нега бу пул умуман қайта ҳисоб-китоб қилинишига тўғри келди? Электрон тижорат ривожланишда давом этади, лекин агар тизим ўзгармаса, мурожаатлар сони ҳам камаймайди. Муаммо алоҳида компанияларда эмас, балки қоидалар қандай ишлаётганида.