Сунъий интеллект (СИ) нафақат технологик ютуқ, балки халқаро муносабатлар тизимини тубдан ўзгартирувчи геосиёсий кучга айланмоқда. Ўзбекистоннинг собиқ Ташқи ишлар вазири ва ШҲТ собиқ Бош котиби Владимир Норовнинг таҳлилига кўра, Марказий Осиё бугун Иккинчи саноат инқилобига тенг келадиган тизимли трансформация бўсағасида турибди. Минтақа учун СИ ҳам миллий хавфсизликка таҳдид, ҳам иқтисодий ривожланишни тезлаштирувчи стратегик имконият сифатида талқин қилинмоқда.
Геосиёсий чорраҳа: Нима учун айнан Марказий Осиё?
Марказий Осиё тарихан савдо йўллари маркази бўлиб келган. Бугунги рақамли асрда эса география тушунчаси маълумотлар оқими ва ҳисоблаш қувватлари билан алмашиб бормоқда. Владимир Норов таъкидлаганидек, СИ — бу стратегик тенглаштирувчи кучдир. Бу дегани, минтақа давлатлари таълим ва рақамли инфратузилмага тўғри сармоя киритиш орқали саноатлашишнинг айрим босқичларини "сакраб ўтиш" имкониятига эга.
Бу жараёнда минтақанинг иккита асосий устунлиги мавжуд:
Энергетик ресурс ва СИ уйғунлиги: СИ тизимларини қўллаб-қувватловчи дата-марказлар улкан электр энергиясини талаб қилади. Марказий Осиёнинг энергетик салоҳияти уни СИ инфратузилмаси учун глобал хабга айлантириши мумкин.
Иқтисодий диверсификация: Хомашёга қарам иқтисодиётдан инновацион моделга ўтиш СИ технологияларини жорий этиш орқали тезлашади.
Рақамли суверенитет ва хавфсизлик масалалари
Технологик ривожланиш билан бирга янги турдаги хатарлар ҳам пайдо бўлмоқда. Илғор СИ тизимлари тизимли заифликларни мустақил аниқлаш қобилиятига эга бўлиб, бу кибермаконда ҳужум ва ҳимоя ўртасидаги мувозанатни ўзгартиради.
Минтақа давлатлари учун рақамли тизимларни мустақил назорат қилиш миллий суверенитетнинг ажралмас қисмига айланмоқда. Ташқи технологияларга ҳаддан ташқари қарамлик молия ва давлат бошқаруви каби муҳим соҳаларда заифликларни келтириб чиқариши мумкин. Шу боис, "технологик стратегик мустақиллик" тушунчаси Марказий Осиё учун асосий сиёсий вазифа сифатида кун тартибига чиқмоқда.
Эксперт фикри ва халқаро контекст
Владимир Норовнинг дипломатик тажрибаси (Ўзбекистон ТИВ раҳбари ва ШҲТ котиби сифатида) унга СИ масаласига кенг қамровли баҳо бериш имконини беради. Унинг фикрича, Марказий Осиё АҚШ, Хитой ва Европа Иттифоқи каби йирик кучларнинг СИ таъсири ўртасида мувозанат сақлаши шарт.
Жаҳон иқтисодий форуми ва БМТнинг рақамли ҳамкорлик бўйича ҳисоботларида ҳам ривожланаётган давлатлар учун "рақамли узилиш" (digital divide) хавфи тез-тез тилга олинади. Агар минтақа бугун инсон капиталига ва маҳаллий экотизимларга сармоя киритмаса, фақатгина технологик импорт қилувчи истеъмолчи бўлиб қолиши мумкин.
Хулоса ва истиқбол
СИ энди фақат техник соҳа эмас, балки олий даражадаги геосиёсий масаладир. Марказий Осиё учун очилган "имконият ойнаси" чекланган вақтга эга. Минтақавий ҳамкорликни кучайтириш, маълумотлар алмашинувини либераллаштириш ва миллий СИ стратегияларини мувофиқлаштириш давлатларнинг келгуси ўн йилликлардаги ўрнини белгилаб беради.
Бу жараёнда асосий савол очиқ қолмоқда: Марказий Осиё давлатлари ўз рақамли келажагини мустақил шакллантира оладими ёки глобал ўйинчиларнинг технологик таъсир доирасига тўлиқ кириб кетадими?
Ҳакимжон Фозилов
