Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги бирламчи бозордан электромобиль харид қилиш учун ажратиладиган автокредит фоизларининг бир қисмини давлат бюджети ҳисобидан компенсация қилиш бўйича Вазирлар Маҳкамаси қарори лойиҳасини жамоатчилик муҳокамасига қўйди.
Ушбу ташаббус эълон қилинганидан сўнг жамоатчилик ва иқтисодчилар томонидан кескин танқидга учради. Экологлар ва ташаббускорлар буни «яшил иқтисодиёт»га ўтиш ва атроф-муҳитни асрашдаги муҳим қадам сифатида баҳолаётган бўлса, танқидчилар ушбу қарор давлат бюджети маблағларини аҳолининг ўзига тўқ қатлами фойдасига қайта тақсимлаш, деб ҳисоблашмоқда.
Нега айнан ҳозир бу масала муҳокама марказига чиқди? 2026 йилнинг 1 августидан кучга кириши таклиф этилаётган ушбу механизм жамиятга нима беради, кимлар бундан манфаатдор ва давлат бюджетига қанчалик оғирлик қилади? Ушбу аналитик материалда масаланинг яширин жиҳатлари, хавф-хатарлари ва муқобил ечимларини таҳлил қиламиз.
Масаланинг тарихи
Ўзбекистонда сўнгги йиллaрдa электромобиллар бозорини ривожлантириш ва уларни оммалаштириш бўйича бир қатор имтиёзлар жорий этилган эди. Агар илгари электромобилларга божхона ва акциз солиғи бўйича ноль ставкали имтиёзлар берилган бўлса, кейинчалик утилизация йиғими ва бошқа нотариф ғовлар пайдо бўлди.
Илгари мамлакатда электромобиллар асосан импорт ҳисобига шаклланган бўлса, сўнгги йилларда маҳаллий ишлаб чиқариш ва йиғишни йўлга қўйиш лойиҳалари фаоллашди. Жамоатчилик муҳокамасига қўйилган янги қарор лойиҳаси эса тўғридан-тўғри харидорнинг автокредитини бюджетдан субсидиялашни назарда тутади.
Қарор лойиҳасига кўра:
Автомобиль қиймати 1000 БҲМдан (440 млн сўм) ошмаслиги;
Кредит суммаси 300 млн сўмдан ошмаслиги;
Кредит фақат бирламчи бозордан ва миллий валютада олинган бўлиши;
Кредит тўловининг дастлабки 2 йилида фоиз ставкасининг 16 фоиздан ошган қисмини (максимал 8 фоизлик пункт) бюджетдан компенсация қилиш таклиф этилмоқда.
Муаммонинг асл сабаби
Ушбу ташаббуснинг илдизида бир нечта иқтисодий ва институционал омиллар ётибди:
Иқтисодий омил: Электромобилларнинг бошланғич нархи анъанавий ички ёнув двигателли машиналарга қараганда юқори. Юқори кредит фоизлари (йиллик 22–28%) шароитида аҳолининг уларни харид қилиш харидорлик қобилияти чекланган.
Бозор механизми ва рақобат: Маҳаллий йиғиш ва ишлаб чиқариш қувватлари пайдо бўлаётган бир пайтда, талабни сунъий равишда рағбатлантириш эҳтиёжи туғилмоқда.
Ҳуқуқий ва бошқарув бўшлиқлари: Мамлакатда умумий солиқ ва божхона имтиёзларини қисқартириш сиёсати эълон қилинган бир шароитда, янги йўналишда тўғридан-тўғри субсидиялаш механизмининг киритилиши давлатнинг иқтисодий стратегиясидаги қарама-қаршиликларни кўрсатиб қўймоқда.
Кимга қандай таъсир қилади?
Ўзига тўқ аҳоли: Энг камида 100-140 млн сўм бошланғич тўлов қилишга ва ойлик юқори кредит тўловларини тўлашга қурби етадиган фуқаролар тежаб қолиш имкониятига эга бўлади.
Кам таъминланган аҳоли ва солиқ тўловчилар: Бюджет маблағлари ижтимоий соҳалардан кўра автокредит фоизларини ёпишга йўналтирилиши сабабли билвосита йўқотишга учрайди.
Автосаноат ва сотувчилар: Бирламчи бозорда 440 млн сўмгача бўлган электромобилларни сотувчи дилерлар ва маҳаллий ишлаб чиқарувчилар сотув ҳажмини оширади.
Тижорат банклари: Кафолатланган ва хавфсизроқ кредит портфелини шакллантириш имконига эга бўлишади.
Фактчекинг бўлими
1-даъво: Субсидия кам таъминланган ва ўрта қатламга электромобиль олишга ёрдам беради.
Далил: 440 млн сўмлик (тахминан 34-35 минг доллар) автомобиль ва 300 млн сўмлик кредит бўйича ойлик тўловлар миқдори мамлакатдаги ўртача ойлик иш ҳақидан бир неча баравар юқори. Банкларнинг тўлов қобилияти талабларига кўра, бундай кредитларни фақат юқори даромадли шахслар ола oлади.
Хулоса: ЁЛҒОН / БЎРТТИРИЛГАН. Субсидиядан, асосан, ўзига тўқ ва юқори даромадли аҳоли қатлами фойдаланади.
2-даъво: Бу қарор давлат бюджетига катта оғирлик туғдирмайди.
Далил: Иқтисодчи Отабек Бакировнинг ҳисоб-китобларига кўра, максимал кредит ва компенсация миқдорида давлат бир қарз олувчи учун йилига 24 млн сўмгача (2 йилда 48 млн сўм) фоиз тўловларини қоплаб бериши мумкин. Дастур бўйича умумий бюджет харажати қарор лойиҳасида очиқланмаган.
Хулоса: РАД ЭТИЛАДИ. Дастурнинг умумий қиймати ва бюджетга таъсири очиқланмагани сабабли, бу шаффофлик тамойилларига зиддир.
3-даъво: Мамлакатда солиқ ва божхона имтиёзлари даражаси юқори.
Далил: Солиқ қўмитасининг маълумотларига кўра, 2025 йилда берилган солиқ ва божхона имтиёзларининг умумий ҳажми 178,2 трлн сўмга етган. Бу ЯИМнинг 9,6 фоизини ёки умумий тушумларнинг 49 фоизини ташкил этади.
Хулоса: ТАCДИҚЛАНДИ. Мамлакатда имтиёзлар ва субсидиялар кўлами шундоқ ҳам жуда юқори.
Манфаатлар харитаси
+---------------------------------------------------------+
| МАНФААТЛАР ХАРИТАСИ |
+---------------------------------------------------------+
| [ЮТУВЧИЛАР] |
| 1. Расмий автодилерлар (Бирламчи бозор сотувчилари) |
| 2. Юқори даромадли харидорлар (Давлатдан 24 млн/йил) |
| 3. Тижорат банклари (Давлат кафолатлаган фоизлар) |
+---------------------------------------------------------+
| [ЙЎҚОТУВЧИЛАР] |
| 1. Солиқ тўловчилар (Солиқлари қайта солинади) |
| 2. Иккиламчи бозор ва мустақил импортчилар |
| 3. Ижтимоий соҳалар (Маориф, соғлиқни сақлаш) |
+---------------------------------------------------------+
Яширин омиллар таҳлили
Ушбу лойиҳанинг қабул қилиниши ортида алоҳида лоббистик манфаатлар ётибдими?
Манфаатлар тўқнашуви: Мезонларнинг фақат 1000 БҲМ (440 млн сўм) ва бирламчи бозор билан чекланиши айнан муайян локал ишлаб чиқарувчилар ёки расмий импортёрларнинг моделларига тўғри келади.
Қайта тақсимлаш мантиқи: Солиқ тўловчиларнинг (жумладан, жамоат транспортида юрадиган фуқароларнинг) пули ҳисобидан шахсий электромобиль сотиб олаётган шахсларнинг кредити ёпилади.
Очиқ бўлмаган маълумотлар: Лойиҳада умумий нечта автокредит субсидияланиши ва бюджетдан жами қанча маблағ ажратилиши ҳақида аниқ ҳисоб-китоблар (Фискал баҳолаш) келтирилмаган.
Ечимлар журналистикаси: Муқобил вариантлар
Электромобилларни оммалаштириш ва экологияни яхшилаш учун фоизларни субсидиялаш ягона йўл эмас.
Муқобил ечимлар ва уларнинг таҳлили:
A. Утилизация йиғими ва нотариф ғовларни бекор қилиш
Кучли томони: Бюджетдан тўғридан-тўғри харажат талаб қилмайди. Бозорда рақобатни оширади, барча электромобиллар (ҳатто 15-20 минг долларлик арзон моделлар) нархининг автоматик тушишига олиб келади.
Камчилиги: Маҳаллий йиғиш заводларининг монопол мавқеига путур етказиши мумкин.
B. Инфратузилма ва қувватлаш станцияларини ривожлантириш
Кучли томони: Бюджет маблағлари айрим шахсларга эмас, балки бутун жамият фойдаланадиган инфратузилмага (қувватлаш тармоқлари, трансформаторлар) йўналтирилади.
Камчилиги: Натижаси дарҳол кўринмайди, узоқ муддатли инвестиция талаб этади.
C. Банк секторига арзон ва узоқ муддатли ресурс ажратиш
Кучли томони: Тўғридан-тўғри субсидия ўрнига кредит муддатларини узайтириш (5–7 йилга) ва бошланғич тўловни камайтириш орқали тўловларни енгиллаштириш.
Камчилиги: Банк тизимида молиявий хатарларни ошириши мумкин.
Sangzor.uz таҳлили: Сценарийлар ва Прогноз
Энг эҳтимолий сценарий: Лойиҳа жамоатчилик эътирозлари сабабли қайта ишланади, максимал суммага ўзгартириш киритилиши ёки субсидиялаш шартлари кучайтирилиши мумкин, аммо концептуал жиҳатдан сақлаб қолинади.
Энг яхши сценарий: Тўғридан-тўғри субсидиялашдан воз кечилиб, бозордаги сунъий тўсиқлар (утилизация йиғими) олиб ташланади ва бюджет маблағлари электр тармоқларини модернизация қилишга йўналтирилади.
Энг хавфли сценарий: Қарор айнан шу кўринишда қабул қилинади. Бу бюджет дефицитининг ортишига, ижтимоий норозиликка ва бозорда муайян монополистларнинг янада мустаҳкамланишига олиб келади.
Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса
Субсидия ҳаммага эмас: Таклиф этилаётган автокредит компенсациясидан асосан юқори даромадга эга, 440 млн сўмгача бўлган электромобилни сотиб олишга қурби етадиган шахслар фойдаланади.
Бюджетга оғирлик: Давлат бир харидор учун йилига 24 млн сўмгача фоизни қоплаб бериши мумкин, бу маблағлар оддий солиқ тўловчилар ҳисобидан шаклланади.
Чекланган бозор: Компенсация фақат бирламчи бозор учун амал қилади, бу эса алоҳида сотувчилар ва ишлаб чиқарувчиларга имтиёз яратади.
Танқидчилар муқобил таклиф қилмоқда: Иқтисодчилар ва жамоатчилик субсидия ўрнига утилизация йиғимини бекор қилишни ва тенг рақобат шароитини яратишни сўрамоқда.
Қарор ҳали қабул қилинмади: Ҳужжат ҳозирча фақат жамоатчилик муҳокамаси босқичида бўлиб, фуқаролар ўз фикр ва эътирозларини билдиришлари мумкин.
Ҳакимжон Фозилов
