Жиззах вилояти Шароф Рашидов туманида «Тайсон» лақабли шахс бошчилигидаги жиноий тўданинг қўлга олиниши шунчаки маҳаллий криминал хроника эмас, балки ҳуқуқ-тартибот тизимидаги чуқур тизимли муаммонинг навбатдаги симптомидир. Муқаддам қасддан одам ўлдириш, талончилик ва ўғрилик каби оғир жиноятлар учун судланган шахснинг яна эркинликда жиноий гуруҳ тузиб, жамиятда қўрқув муҳитини яратиши — профилактика тизими ва ресоциализация жараёнлари амалда ишламаётганини кўрсатади. Нега оғир жиноятлар содир этган рецидивист маҳалла фаоллари ва профилактика инспекторининг «кўз ўнггида» бемалол зўравонлик билан шуғулланиб келди?
Олмачи маҳалласида содир бўлган воқеа криминал драма сценарийсига ўхшайди: 1986 йилда туғилган «Тайсон» ўзидан анча ёш бўлган икки нафар шериги билан дўкон олдида фуқароларга ҳужум қилган. Натижада, бир киши бош мия суяги синиши ва оғир жароҳатлар билан шифохонага ётқизилган. Энг даҳшати шундаки, бу гуруҳ доимий равишда одамларни ўлдириш билан қўрқитиб, маҳаллада ўзига хос «параллел бошқарув» ўрнатишга уринган.
Бу ерда асосий масала шахснинг лақаби ёки унинг жисмоний кучида эмас. Асосий муаммо — Жиноят кодексининг 97-моддаси (қасддан одам ўлдириш) билан судланган шахснинг жамиятга қайтгандан кейинги назоратидадир. Ўзбекистон қонунчилигига кўра, бундай тоифадаги шахслар маъмурий назорат остида бўлиши шарт. Бироқ «Тайсон» ва унинг тўдаси бемалол жамоат жойларида безорилик қилиб юргани, тизимнинг назорат функцияси фақат қоғозда эканини англатадими?
Жиноий гуруҳнинг шаклланиши одатда бўшлиқ бор жойда содир бўлади. Агар давлат ва жамият институтлари маҳаллада тартибни таъминлай олмаса, бу бўшлиқни «кўча» тўлдиради. Экспертларнинг фикрича, бундай гуруҳларнинг пайдо бўлишига иккита асосий омил сабаб бўлади:
Профилактиканинг юзакилиги: Профилактика инспекторининг асосий вақти ҳисоботлар ва мажлисларга сарфланиб, реал хавф туғдирувчи «контингент» билан ишлаш иккинчи планга тушиб қолган.
Жамиятнинг лоқайдлиги: Одамлар «Тайсон» кабилардан қўрқиб, ҳуқуқ-тартибот органларига вақтида хабар бермайди. Бу эса жиноятчида жазосизлик ҳиссини ва «маҳалла меники» деган иллюзияни уйғотади.
Криминологларнинг таъкидлашича, оғир жиноят содир этган шахсларнинг қайта жиноятга қўл уриши (рецидив) дунё бўйича оғриқли масала. Аммо Ўзбекистон шароитида муаммо шундаки, қамоқдан чиққан шахсни иш билан таъминлаш ва унинг руҳий ҳолатини назорат қилиш механизми деярли йўқ. Агар шахс муқаддам 5-6 та модда билан судланган бўлса-ю, яна «кўча безорилиги»га қайтса, демак, жазони ижро этиш тизими уни тарбиялай олмаган, маҳалла эса қабул қилмаган.
Жиноят кодексининг 277-моддаси 3-қисми билан қўзғатилган иш ҳозирда тергов босқичида. Аммо бу жараён фақат айбдорларни қамаш билан тугамаслиги керак. Бу — тизим учун сигнал. Нега 1990 ва 1988 йилда туғилган, ҳали нисбатан ёш йигитлар криминал авторитетга эргашиб, ўз келажагини барбод қилмоқда? Бу ижтимоий лифтларнинг ишламаётгани ёки ёшлар ўртасида криминал субмаданиятнинг оммалашаётгани натижасими?
«Тайсон» ва унинг тўдаси қамалади, бу шубҳасиз. Аммо эртага бошқа бир маҳаллада янги «авторитетлар» пайдо бўлмаслигига кафолат йўқ. Бизга фақат тезкор тадбирлар эмас, балки жиноятнинг илдизини қирқадиган тизим керак. Токи маҳаллаларда қўрқув муҳити эмас, қонун устуворлиги ҳукм сурмас экан, бундай «видеохабарлар» лентамизда пайдо бўлаверади.
