Тошкентда бўлиб ўтган «Олтин қалам» миллий мукофоти тақдирлаш маросимида Президент матбуот котиби Шерзод Асадов Ўзбекистон журналистикаси келгуси 10 йил ичида бундан-да ривожланиши ва сифат жиҳатидан ижобий томонга ўзгаришини маълум қилди. Расмий баёнотга кўра, сўз эркинлиги биринчи навбатда халқ томонидан баҳоланадиган мезон ҳисобланади. Шу билан бирга, замонавий медиа маконда сохта маълумотлар (deepfake) кўпайиши фонида холислик ва касбий масъулият масаласи ОАВ ривожининг асосий шарти сифатида кун тартибига чиқмоқда.
Ҳуқуқий кафолатлар ва қиёсий трансформация
Мамлакатда ОАВ фаолияти ва фикр эркинлигининг асосий кафолати бўлиб Ўзбекистон Республикаси Конституцияси хизмат қилади. Бош қомуснинг 81 ва 82-моддаларида оммавий ахборот воситаларининг эркинлиги, уларнинг ахборотни излаш, олиш ва тарқатишга бўлган ҳуқуқлари ҳамда цензурага йўл қўйилмаслиги қатъий белгилаб қўйилган (Манба: Ўзбекистон Республикаси Конституцияси).
Сўнгги ўн йиллик билан қиёслаганда, давлат органларининг очиқлик сиёсати ва журналистлар билан тўғридан-тўғри мулоқот тизими сезиларли даражада ўзгарди. Илгари юқори мартабали мулозимлар ёки матбуот котиблари билан тезкор алоқа ўрнатиш имконияти чекланган бўлса, бугунги кунда ОАВ вакиллари долзарб саволларни тўғридан-тўғри тақдим эта олмоқда. Давлат раҳбарининг Матбуот ва ОАВ ходимлари куни муносабати билан йўллаган табригида ҳам миллий матбуотни давлат ва жамият ўртасидаги мустаҳкам кўприкка айлантириш устувор вазифа экани таъкидланди (Манба: Ўзбекистон Президенти матбуот хизмати).
Халқаро рейтинглар ва реал вазият таҳлили
Журналистиканинг ривожланиш тенденцияларини фақат ички баҳолаш тизими эмас, балки халқаро индикаторлар орқали ҳам таҳлил қилиш лозим. «Чегарасиз репортёрлар» (RSF) халқаро ташкилоти томонидан эълон қилинадиган Бутунжаҳон матбуот эркинлиги индексида Ўзбекистон охирги йилларда муайян ўзгаришларни бошдан кечирмоқда. Очиқлик сиёсати туфайли соҳада сони жиҳатидан ўсиш кузатилаётган бўлса-да, сифат ва суриштирув журналистикаси бўйича ҳали қилиниши керак бўлган ишлар мавжуд.
Амалиётда сўз эркинлиги фақат эркин гапириш ҳуқуқи эмас, балки тарқатилаётган ахборотнинг ҳуқуқий оқибатларини ҳам ўз ичига олади. Масалан, Жиноят кодексининг 244-6-моддасига мувофиқ, ёлғон ахборот тарқатганлик учун жавобгарлик белгиланган. Бу эса рақамли технологиялар асрида (AI ва deepfake ривожланган даврда) журналистлардан икки карра фактчекинг талаб этилишини англатади.
Келажак прогнози ва хулоса
Миллий журналистиканинг 10 йилдан кейинги ҳолати бевосита жамиятнинг ҳуқуқий саводхонлиги ва ОАВнинг иқтисодий мустақиллигига боғлиқ. Агар таҳририятлар молиявий жиҳатдан фақат давлат буюртмаларига қарам бўлиб қолса, соҳада кутилган кескин сифат ўзгариши секинлашиши мумкин. Аммо рақобат муҳити ва мустақил медиа лойиҳаларнинг кўпайиши Шерзод Асадов айтган «бундан ҳам яхши бўлади» деган ижобий прогнознинг амалга ошишига замин яратади.
Матбуот ва жамият эволюцияси тинимсиз давом этадиган жараёндир. Бугунги ўқувчи нафақат тезкор хабарни, балки холис ва чуқур таҳлилни талаб қилмоқда. Сизнингча, миллий ОАВ бугунги кунда жамиятдаги муаммоларни холис ёритишда тўлиқ мустақилликка эга бўла олдими ёки соҳада ҳали ҳам ички цензура сақланиб қолмоқдами?
