Ўзбекистонда 2026 йилнинг 15 январидан 28 февралига қадар ўтказилган аҳоли ва қишлоқ хўжалигини рўйхатга олиш тадбирининг дастлабки натижалари расман эълон қилинди. Унга кўра, мамлакат аҳолисининг умумий сони 39 047 321 нафарга етган бўлиб, этник ўзбеклар улуши рекорд даражага — 89,4 фоизга (34 млн 901 минг 261 нафар) кўтарилган. Статистика агентлиги тақдим этган ушбу расмий маълумотлар  сўнгги йилларда мамлакатнинг демографик ва лингвистик манзарасида сезиларли трансформация жараёнлари кечаётганини кўрсатмоқда.

Рақамлар таҳлили шуни кўрсатадики, республикада истиқомат қилувчи бошқа йирик этник гуруҳлар улуши мос равишда тожиклар 3,27 фоиз (1 млн 276 минг 941), қорақалпоқлар 2,15 фоиз (841 минг 397), қозоқлар 1,81 фоиз (707 минг 329) ва руслар 1,55 фоизни (606 минг 526) ташкил этмоқда. Қирғизлар улуши 0,56 фоиз, туркманлар эса 0,50 фоиз эканлиги қайд этилган. Бундан 5-6 йил аввалги расмий статистик маълумотларда этник ўзбеклар улуши 82-84 фоиз атрофида кўрсатилгани инобатга олинса, жорий кўрсаткичлар жамиятдаги моноэтниклик тенденцияси кучаяётганидан далолат беради.

Экспертлар ва социологларнинг фикрига кўра, ўзбеклар улушининг бу қадар тез суръатлар билан ўсиши фақатгина табиий кўпайиш (туғилиш) коэффициенти билан боғлиқ эмас. Бу ерда маданий ва ижтимоий ассимиляция, яъни "титул" ўзликни қабул қилиш жараёни муҳим рол ўйнамоқда. Демограф Фарҳод Мақсудов илгари сурган илмий тахминларга кўра, кўп миллатли ҳудудларда келиб чиқиши турлича бўлган гуруҳларнинг вақт ўтиши билан маҳаллий кўпчилик маданиятига сингиб кетиши ва ижтимоий сўровномаларда ўзларини ўзбек сифатида идентификация қилиши кузатилади. Бу глобал демографияда кенг тарқалган ижтимоий интеграция механизми ҳисобланади.

Жараённинг энг диққатга сазовор жиҳати тил омилида намоён бўлади. Статистикага кўра, ўзбек тилини ўз она тили деб билувчилар сони этник ўзбеклар миқдоридан ҳам кўпроқ бўлиб, 35,7 миллион нафарни ёки жами аҳолининг 91,3 фоизини ташкил этмоқда. Қозоқ, қирғиз, туркман ва бошқа этник гуруҳлар вакилларининг катта қисми кундалик ҳаётда ва оилада ўзбек тилидан фойдаланади. Тилшуносларнинг таъкидлашича, лингвистик ассимиляция — ўзликни ўзгартиришнинг биринчи ва асосий босқичидир. Бир неча авлод давомида фақат ўзбек тилида сўзлашган ва маҳаллий маданий муҳитда яшаган оилалар кейинчалик ўзларини тўлиқ шу жамиятнинг ажралмас қисми деб ҳисоблай бошлайдилар.

Ушбу демографик ўзгаришлар келгусида давлатнинг ижтимоий-иқтисодий стратегияси, таълим сиёсати ва миллий дастурларини шакллантиришда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Аҳолининг ўсиши ва лингвистик бир хилликнинг ортиши давлат тилининг ижтимоий мавқеини янада мустаҳкамлашни тақозо этади. Шу билан бирга, халқаро нормалар ва Ўзбекистон Республикаси Конституцияси талабларига мувофиқ, мамлакатдаги барча миллат ва элатларнинг маданияти ҳамда урф-одатларини сақлаб қолиш тамойили устувор бўлиб қолаверади.