Россиядаги нефтни қайта ишлаш заводларига қилинган ҳужумлар ортидан юзага келган бензин танқислиги Марказий Осиё минтақасига, хусусан, Ўзбекистон ва Қирғизистон ички бозорига жиддий босим ўтказмоқда. Вазиятни барқарорлаштириш мақсадида Қозоғистон ҳукумати чегара назоратини кескин кучайтирди ва сўнгги икки сутка ичида республикадан ёнилғи-мойлаш материалларини (ЁММ) ноқонуний олиб чиқиб кетишга бўлган 61 та уринишнинг олди олинди. Қозоғистон Республикаси Бош вазири Олжас Бектенов ҳукумат йиғилишида ички бозор барқарорлигини таъминлаш устувор вазифа эканини таъкидлаб, чекловларни яна ярим йилга узайтиришни топширди.

Қозоғистон чегарасидаги вазият: Аномал ўсиш ва тезкор чоралар

Қозоғистон Республикаси Молия вазири ўринбосари Ержан Бижанов тақдим этган расмий маълумотларга кўра, сўнгги икки кун ичида чегара пунктларида қўшимча баклар ва канистраларда 3 тоннадан ортиқ ёқилғи олиб чиқиб кетилиши тўхтатилган. Бундан ташқари, давлат даромадлари органлари хизмат кўрсатиш ҳажми аномал даражада ўсган 62 та автоёнилғи қуйиш шохобчаси (АЁҚШ) ва 22 та кичик нефтни қайта ишлаш заводи (НҚИЗ) фаолиятини текширишни бошлади.

Мамлакат Ички ишлар вазири Ержан Саденовнинг маълум қилишича, йил бошидан буён автомобиль ўтказиш пунктларида умумий ҳажми 40 минг литрдан ортиқ бўлган нефть маҳсулотларини ноқонуний олиб чиқиб кетишга бўлган 593 та уриниш бартараф этилган. Ушбу рақамлар чегараолди ҳудудларида контрабанда хавфи нақадар юқори эканини кўрсатади. Ҳозирда республикада ёнилғини автомобиль ва темир йўл транспорти орқали хорижга олиб чиқишга расмий тақиқ амал қилмоқда.

Сабаб ва оқибат: Россиядаги танқисликнинг минтақага таъсири

Халқаро экспертларнинг фикрича, Марказий Осиёдаги бугунги вазият бевосита ташқи омиллар билан боғлиқ. "Bloomberg" ахборот агентлиги хабарига кўра, Россия ҳудудидаги нефтни қайта ишлаш заводларига дронлар ҳужуми уюштирилиши натижасида ички бозорда ёнилғи етишмовчилиги юзага келган. Июнь ойи охирига келиб, Россия Федерацияси ҳудудларининг қарийб 90 фоизида бензин таъминотида чекловлар жорий этилди. Натижада Москва Қозоғистон билан 50 минг тонна ҳажмдаги АИ-92 автобензинини импорт қилиш бўйича музокаралар олиб боришга мажбур бўлди ва кейинчалик бензин ҳамда авиация керосини экспортига вақтинчалик тўлиқ тақиқ қўйди.

Ушбу таъминот занжиридаги узилишлар Марказий Осиё давлатларига зудлик билан таъсир кўрсатди. "Bloomberg" таҳлиллари Хитойнинг минтақадаги иқтисодий таъсири ортиб бораётганига қарамай, Марказий Осиё давлатлари ҳали ҳам Россия нефть маҳсулотларига юқори даражада боғлиқ бўлиб қолаётганини кўрсатмоқда. Вазият шу даражага етдики, Қирғизистон ёнилғи таъминотини барқарор сақлаш учун қўшнилардан кўмак сўраган, Ўзбекистон ички бозорида эса бензин нархининг сезиларли даражада ошиши кузатилган.

Мисол ва эҳтимолий оқибатлар таҳлили

Агар Қозоғистон ва Россия томонидан жорий этилган экспорт тақиқлари узоқ муддат давом этса, бу Ўзбекистон ёнилғи бозорида таклифнинг камайишига ва натижада нархларнинг янада кўтарилишига олиб келиши мумкин. Масалан, Ўзбекистонда хусусий АЁҚШлар томонидан импорт қилинадиган юқори октанли бензин маҳсулотларининг нархи тўғридан-тўғри халқаро ва минтақавий таъминотга боғлиқ. Контрабандага қарши чегара чекловларининг кучайиши эса яширин бозор ривожланишининг олдини олишга хизмат қилади, бироқ қонуний импорт ҳажмини чеклайди.

Қозоғистон Энергетика вазири Ерлан Аккенженовнинг таъкидлашича, айни пайтда мамлакатдаги нефть қайта ишлаш заводлари режали режимда ишламоқда ва ички захиралар етарли. Бироқ қўшни давлатлардаги нархлар фарқи ва юқори талаб сабабли маҳсулотнинг ташқи бозорга "оқиб кетиши" хавфи сақланиб қолмоқда. Қозоғистон ҳукуматининг чегараларда тун-у кун патруллик тизимини жорий этгани мана шу хавфни жиловлашга қаратилган.