2026 йилги ёз мавсуми Ўзбекистон ва бутун Марказий Осиё минтақаси учун аномал даражада юмшоқ ва ёғингарчиликларга бой бошланди. Ижтимоий тармоқларда бу ҳолатни сиёсий можаролар ёки АҚШнинг HAARP лабораторияси каби «иқлим қуроллари» билан боғловчи фитна назариялари авж олган бўлса-да, экспертлар ва илмий фактлар бу фикрларни бутунлай рад этмоқда. Иқлимшуносларнинг таъкидлашича, жорий йилги об-ҳаво аномалияси Ҳинд океани диполи ва Шимолий Атлантика циркуляцияси каби глобал табиий омилларнинг ўзгариши натижасидир. Бу ҳақда Gazeta.uz нашрига берган интервьюсида иқлимшунос Эркин Абдулаҳатов батафсил тўхталиб ўтди.
Миф: Эрон зарбалари ва «ўғирланган булутлар» назарияси
Даъво: Форс кўрфази давлатлари (хусусан, БАА) сунъий ёмғир чақириш технологиялари (cloud seeding) ёрдамида Марказий Осиёга келиши керак бўлган булутларни «ўғирлаган». Эрон ушбу объектларга зарба берганидан кейин «осмон очилиб», Ўзбекистонда ёмғир кўпайган.
Манба нима дейди: БМТнинг Экологик дастури (UNEP) ва Жаҳон метеорология ташкилоти (WMO) маълумотларига кўра, булут экиш технологиялари фақат локал масштабда (10–100 км радиусда) ва атмосферада табиий намлик мавжуд бўлган тақдирдагина ишлайди. Улар минглаб километрлик глобал ҳаво оқимларини жиловлаш ёки қўшни давлатлар ёмғирини тўлиқ тортиб олиш қудратига эга эмас.
Хулоса: Жорий йилнинг 17 майидан бошлаб Қозоғистоннинг Туркистон вилоятида ҳам сунъий ёмғир ёғдириш амалиёти синовдан ўтказилди, бироқ бу қўшни ҳудудлар иқлимига салбий таъсир кўрсатгани йўқ. Эроннинг ўзида, хусусан пойтахт Теҳронда 2026 йилги қиш-баҳор мавсуми охирги ўн йилликдаги энг қурғоқчил даврлардан бири сифатида қайд этилди. Бу эса «Эрон минтақани қурғоқчиликдан қутқарди» деган иддаоларнинг мутлақо асоссизлигини кўрсатади (Манба: Gazeta.uz, «Нега бу ёз Ўзбекистонда серёмғир келди?» мақоласи).
HAARP лабораторияси ҳақидаги ҳақиқат
Даъво: АҚШнинг Аляскадаги HAARP (High Frequency Active Auroral Research Program) илмий мажмуаси ионосферага таъсир ўтказиш орқали Эрон ва Марказий Осиё томон келаётган нам ҳаво массаларини буриб юборган.
Илмий таҳлил ва рақамлар: HAARP — атмосферанинг юқори қатлами, яъни 60 километрдан 1000 километргача бўлган баландликдаги ионосферани тадқиқ қилувчи лабораториядир. Об-ҳаво жараёнлари, циклонлар ва ёмғир булутлари эса ер юзасидан 0–12 км баландликда жойлашган тропосфера қатламида шаклланади. Ионосферадаги радиосигналларнинг тропосферадаги булутларга таъсири илмий жиҳатдан исботланмаган.
Бундан ташқари, АҚШ ҳукумати 2014 йилда самарасиз тадқиқотлар туфайли HAARP лойиҳасини молиялаштиришни тўхтатган. 2015 йилдан буён ушбу мажмуа Аляска Фэрбанкс университети бошқарувидаги очиқ ва шаффоф илмий полигон ҳисобланади. Шу каби тадқиқот полигонлари Россияда («Сура» объекти) ва Ўзбекистоннинг Паркент туманида (Сейсмология институти магнитосфера расадхонаси) ҳам мавжуд бўлиб, улар иқлимни ўзгартиришга эмас, балки зилзила олди электромагнит ўзгаришларини ўрганишга хизмат қилади.
Реал сабаб: Глобал циркуляция ва иқлим инқирози
Минтақадаги ноодатий серёғинлик — табиий океан-атмосфера боғлиқлигининг маҳсулидир. Жаҳон океанининг турли қисмларида сув ҳароратининг тебраниши босим ва шамоллар йўналишини ўзгартиради. Айрим йилларда нам ҳаво оқимлари Марказий Осиёни четлаб ўтса, жорий мавсумда циклонлар траекторияси айнан бизнинг минтақа устидан ўтди. Масалан, 2025 йилнинг декабридан 2026 йилнинг майига қадар Қизилқум марказида кўп йиллик меъёрга нисбатан 3 баравар кўп ёғингарчилик кузатилди.
Бироқ бир мавсумлик салқинлик хавф ортда қолганини англатмайди. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Иқлим ўзгариши бўйича кузатувлари (IPCC) Марказий Осиёда узоқ муддатли иқлим инқирози давом этаётганини тасдиқлайди. Амударё ва Сирдарё ҳавзасида сув танқислиги кучаймоқда, Тоғли ҳудудлардаги музликлар тез суръатлар билан қисқармоқда.
Фитна назариялари жамиятни қурғоқчиликнинг асл сабаблари — глобал иссиқлик, самарасиз суғориш ва ерости сувларининг назоратсиз ишлатилиши каби реал муаммолардан чалғитади. Бугунги кунда асосий вазифа булутларни ким бошқараётгани ҳақида баҳслашиш эмас, балки қишлоқ хўжалигида сувни тежовчи технологияларни жорий этиш ва сув инқирозига қарши миллий стратегияларни ишлаб чиқишдир.
Фаткларга асосланган танқидий фикрлаш ва вазиятга реал баҳо бериш — келажакдаги экологик хавф-хатарлардан омон қолишнинг ягона йўлидир.
