2026 йил бошидан буён Ўзбекистон ҳудудидаги чиқинди полигонларида 20 та йирик ёнғин ҳолати қайд этилди. Чиқиндиларни бошқариш ва циркуляр иқтисодиётни ривожлантириш агентлиги маълумотларига кўра, ушбу кўрсаткич 2025 йил давомида 44 тани ташкил этган. Энг шов-шувли ҳодисалардан бири Тошкент вилояти Оҳангарон туманидаги полигонда юз бериб, ҳаво таркибидаги заҳарли моддаларнинг белгиланган меъёрдан 12 баробаргача ошишига олиб келди. Расмий идоралар ёнғинларни табиий-кимёвий омиллар ва кучли жазирама билан изоҳлаётган бўлса-да, мутахассислар чиқиндиларни бошқариш тизимидаги чуқур ташкилий ва инфратузилмавий камчиликларни кўрсатмоқда.
Оҳангарондаги экологик фавқулодда ҳолат ва унинг оқибатлари
Оҳангарон полигонидаги сўнгги ёнғин атроф-муҳит ва аҳоли саломатлигига жиддий зарар етказди. Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлиги ҳузуридаги мониторинг маркази таҳлилига кўра, ёнғин оқибатида атмосферадаги углерод оксиди миқдори белгиланган концентрациядан 10,7 марта, инсон саломатлиги учун ўта хавфли бўлган формальдегид 12,2 марта ва азот икки оксиди 12,8 марта ошиб кетган. Бундай кўрсаткичлар шунчаки экологик зарар эмас, балки аҳоли ўртасида нафас йўллари ва сурункали касалликларнинг кескин ортишига сабаб бўлувчи омил ҳисобланади.
Ёнғинларнинг расмий сабаблари ва техник реаллик
Мутасадди идоралар полигонлар ёнишини тўртта асосий табиий ва маиший омил билан асосламоқда:
Биогаз (метан) тўпланиши: Чиқинди таркибининг 44 фоизини ташкил этувчи органик моддаларнинг парчаланишидан ажраладиган метан гази кучли иссиқда жуда тез алангаланади.
Аэрозол идишлар портлаши: Таркибидаги газ босими ортиши натижасида дезодорант ва зажигалкаларнинг портлаши.
Оптик таъсир: Шиша синиқларининг қуёш нури остида линза (лупа) вазифасини бажариб, атрофдаги полиэтиленни ёндириши.
Ўчмаган куллар: Умумий чиқинди қутиларига ташланган ва ички қисмида ҳали тафти сўнмаган ўчоқ кулларнинг полигонга бориб аланга олиши.
Бироқ, табиатшунос олимлар ва соҳа экспертларининг таъкидлашича, жазирама ва кимёвий реакциялар фақатгина триггер (қўзғатувчи омил) ҳисобланади. Асосий муаммо — полигонларда метан газини дегазация қилиш тизимининг мавжуд эмаслиги ва чиқиндиларни қатламма-қатлам тупроқ билан кўмиб бориш қоидаларига риоя қилинмаслигидадир. Сантехника ва санитария меъёрларига (СанПиН) мувофиқ, ҳар бир полигонда чиқинди устидан маълум қалинликда тупроқ тортилиши шарт. Бу кислороднинг ички қатламга киришини чеклаб, алангаланиш хавфини минималлаштиради.
Бошқарув ва қонунчиликдаги зиддиятлар
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 4 январдаги ПФ-5-сонли фармонига асосан, мамлакатдаги барча қаттиқ маиший чиқинди полигонлари Экология вазирлиги ҳузуридаги «Чиқинди полигонларини бошқариш дирекцияси» давлат муассасаси бошқарувига ўтказилиши белгиланган эди.
Аммо Агентлик баёнотидан маълум бўлишича, бугунги кунга келиб ушбу полигонларни давлат тасарруфига қайтариш жараёнлари тўлиқ якунига етказилмаган ва айрим полигонлар, жумладан, Оҳангарондаги объект ҳали ҳам хусусий тадбиркор бошқарувида қолмоқда. Бу эса назорат органлари ва хусусий сектор ўртасида масъулиятнинг сусайишига ва технологик талабларнинг бажарилмаслигига олиб келмоқда. Халқаро тажрибада, масалан, Европа Иттифоқининг чиқинди полигонлари тўғрисидаги Директивасида (Directive 1999/31/EC) полигон операторлари ёнғин хавфсизлиги ва метанни ушлаб қолиш тизими учун тўғридан-тўғри молиявий ва жиноий жавобгарликка тортилиши қатъий белгиланган.
Тизимли ечимлар сари қадам
Муаммони фақатгина об-ҳавога боғлаш экологик хавфсизлик талабларига жавоб бермайди. Полигонларда ёнғинларни бартараф этиш сув, техника ва инсон ресурси жиҳатидан иқтисодий зарар келтириши рост, бироқ тизимли профилактика чораларисиз бу харажатлар мунтазам такрорланаверади. Чиқиндини саралаш ва қайта ишлаш даражасини ошириш, чиқинди полигонларини дегазация қилиш инфратузилмасини яратиш ва хусусий сектор масъулиятини ҳуқуқий жиҳатдан кучайтириш — вазиятни ўнглашнинг ягона чорасидир.
Сизнингча, чиқинди полигонларидаги экологик ҳалокатлар учун жавобгарликни фақат давлат зиммасига юклаш тўғрими ёки хусусий бошқарувчилар жарима тизими орқали қаттиқ назорат қилиниши керакми?
