Ўтган ҳафта охирида мамлакат бўйлаб кузатилган кескин совуқ фронт натижасида Жиззах, Қашқадарё ва Тошкент вилоятида илк бор қор ёғди. Бу йилги биринчи қор нафақат кўпчилик учун кутилмаган табиий ҳодиса бўлди, балки иқлим ўзгаришининг навбатдаги амалий белгиси сифатида ҳам муҳокама марказига айланди.
Қисқа муддатли совуқ — узоқ муддатли сигнал
4–6 ноябрь кунларига оид Ўзгидромет огоҳлантируви яна бир бор ўз тасдиғини топди: ҳаво ҳарорати бутун мамлакат бўйлаб кескин пасайди, тоғли ҳудудларда эса ёмғир ўрнини қор эгаллади. Хусусан, Жиззах вилоятининг Зомин ва Бахмал туманларида, Қашқадарёнинг Шаҳрисабз туманига қарашли Сарчашма қишлоғида ва Тошкент вилояти Паркент туманидаги Кумушкон ҳудудида қор ёғди.
Бир қарашда бу табиий ҳолдек туюлади — ноябрь ойи ахир! Бироқ метеорологлар таъкидлашича, сўнгги беш йилда илк қор одатда ноябрнинг охири ёки декабр бошларида кузатиларди. Бу йилги барвақт қор ҳаво массалари динамикасининг ўзгариши, Атлантика ва Сибир антициклонларининг кучайиши билан боғлиқ. Демак, гап шунчаки бир кунлик совуқ ҳақида эмас, балки йил фасллари мувозанатидаги силжиш ҳақида кетмоқда.
Нега бу муҳим?
Мамлакат иқлими йилдан-йилга кўпроқ континентал тус олмоқда. Бу дегани — иссиқ фаслларда чўзилган ҳарорат ва қишда кескин совуқ алмашувлари кўпаяди. Илмий маълумотларга кўра, сўнгги 30 йилда Ўзбекистонда ўртача йиллик ҳарорат 1,5 даражага ошган. Бу иссиқликнинг кўпайиши қор ҳосил бўлиши ва унинг ерда тутиб турилиш муддатига ҳам таъсир кўрсатмоқда.
Натижада, қорнинг барвақт ёғиши ёки бутунлай кечикиши — қишлоқ хўжалиги, сув ресурслари ва энергетика соҳаси учун жиддий омил ҳисобланади. Масалан, сув омборлари қор сувларига боғлиқ бўлган ҳудудларда барвақт қор сувни нотўғри вақтда йиғилишига сабаб бўлади. Бу эса келгуси баҳорда сув танқислигини келтириб чиқариши мумкин.
Метеорологик хавфлар ва уларга тайёргарлик
Ўзгидромет маълумотларига кўра, кейинги кунларда ҳаво ҳарорати яна пасайиши кутилмоқда, айрим тоғли ҳудудларда қор ёғиши давом этиши мумкин. Бу ҳолат айниқса йўл ҳаракати хавфсизлиги, қишки мавсумга тайёргарлик ва қишлоқ хўжалиги ишлари учун муҳим сигнал ҳисобланади.
Энергетик тизим ҳам шундай табиий ўзгаришларга тайёр бўлиши лозим. Қисқа муддатли совуқлар аҳоли томонидан иситиш тизимларига бўлган талабни кескин оширади. Бу эса электр ва газ таъминотидаги босимни кучайтиради.
Қор — нафақат эстетика, балки иқлим мезони
Қор ёғиши кўпчилик учун романтик ва табиий гўзалликни англатса-да, мутахассислар учун у иқлимий циклнинг мураккаб кўрсаткичи ҳисобланади. Қорнинг вақтини, миқдорини ва ерда қанча сақланишини кузатиш орқали иқлим ўзгаришининг маҳаллий динамикаси аниқланади.
Ўзбекистондаги илк қор — бу шунчаки фасл алмашинуви эмас, балки табиатнинг бизга берган эслатмаси: иқлим ўзгармоқда, биз эса бу ўзгаришларга мос яшашни ўрганишимиз керак.
Келгусида нималар кутилмоқда?
Синоптиклар фикрича, ноябрь ойининг иккинчи ярмида ҳаво нисбатан илиқлашиши мумкин, аммо декабрь ойидан бошлаб яна кучли совуқлар қайтaди. Бу ўз навбатида сўнгги йилларда кузатилган "арктик фронт" фаоллигининг ортиши билан изоҳланади.
Климатологлар эса бундай кескин ўзгаришлар даврий хусусият касб этаётганини, демак, табиий ҳолатдан тизимли тенденцияга айланиб бораётганини таъкидламоқда. Шу боис, нафақат қишки мавсум, балки умумий иқлим сиёсатида ҳам узоқни кўзлаган ёндашув талаб этилади.
