Ўзбекистонда хусусий мулкни бошқариш ва хайрия фаолиятининг мутлақо янги босқичи бошланмоқда. Ишлаб чиқилаётган «Хусусий фондлар тўғрисида»ги қонун лойиҳаси фуқароларга ўз маблағларини профессионал бошқарув асосида ижтимоий ёрдам, таълим ва маданият йўналишларига йўналтириш имконини беради. Бу шунчаки янги турдаги ташкилот эмас, балки мерос ва капитални авлодлардан авлодга тизимли ўтказишнинг ҳуқуқий кафолатидир.
Янги ҳуқуқий мақом: Шахсий фонд нима беради?
Таклиф этилаётган қонун лойиҳасига кўра, шахсий фонд — бу жисмоний шахс (ёки унинг вафотидан кейин васиятнома ижрочиси) томонидан таъсис этиладиган нодавлат нотижорат ташкилотидир. Унинг бошқа хайрия ташкилотларидан фарқи шундаки, фонд муассиси ўз мулкини аниқ шартлар асосида бошқариш ҳуқуқини мустаҳкамлаб қўяди.
Лойиҳа 8 та боб ва 49 та моддадан иборат бўлиб, унда фонднинг ташкил этилишидан тортиб, то уни тугатишгача бўлган барча жараёнлар қамраб олинган. Энг муҳим жиҳати, шахсий фондлар муайян бир шахсларга (масалан, оила аъзоларига ёки иқтидорли талабаларга) ижтимоий-иқтисодий ёрдам кўрсатиш учун йўналтирилиши мумкин. Бу халқаро амалиётдаги «траст» ёки «оилавий фонд» тизимларининг миллий қонунчиликка мослаштирилган кўринишидир.
Инновацион бошқарув ва назорат механизмлари
Янги тизимда муассиснинг роли сезиларли даражада кенгаяди. Одатда хайрия фондларида маблағлар умумий мақсадларга сарфланса, шахсий фондларда муассис «бенефициарлар»ни — ёрдам олувчиларни аниқ белгилаб беради. Бундан ташқари, муассис фонд органларининг қарорларига нисбатан вето ҳуқуқига эга бўлади. Бу маблағларнинг мақсадсиз сарфланиши ёки бошқарувчиларнинг суиистеъмолликларини олдини олишга хизмат қилади.
Фонд бошқаруви иккита асосий ҳужжат: устав ва бошқарув шартлари билан тартибга солинади. Устав Адлия органларида рўйхатдан ўтказилса, бошқарув шартлари фонднинг ички «конституцияси» бўлиб хизмат қилади. Унда маблағларни тақсимлаш тартиби, назорат механизмлари ва бенефициарлар билан алоқалар батафсил белгиланади.
Ижтимоий ва иқтисодий аҳамият: Нега бу ҳозир муҳим?
Бугунги кунда Ўзбекистон иқтисодиётида жамғарилган капиталнинг барқарорлигини таъминлаш масаласи долзарб. Илгари йирик тадбиркорлар ёки мулкдорлар ўз хайрия ишларини тарқоқ ҳолда амалга оширган бўлса, эндиликда бу жараён юридик шахс мақомидаги яхлит тизимга айланади.
Таҳлилий нуқтаи назардан қараганда, ушбу қонуннинг қабул қилиниши бир нечта ижобий натижаларни беради: Биринчидан, мулкдорнинг вафотидан кейин унинг яратган бизнес империяси ёки хайрия лойиҳалари парчаланиб кетмайди, балки васиятнома ва фонд шартлари асосида фаолиятини давом эттиради. Иккинчидан, давлатнинг ижтимоий юки енгиллашади — хусусий сектор тизимли равишда ижтимоий муаммоларни ҳал қилишга киришади. Учинчидан, мулкни тасарруф этишда фуқароларнинг хоҳиш-иродаси устуворлиги таъминланади, бу эса хусусий мулк дахлсизлигини янада мустаҳкамлайди.
Хулоса ва истиқбол
«Хусусий фондлар тўғрисида»ги қонун лойиҳаси Ўзбекистонда филантропия (хайрия) маданиятини янги босқичга олиб чиқиш учун ҳуқуқий пойдевордир. Бу тизим шунчаки бойликни сақлаш эмас, балки уни жамият фаровонлиги ва оилавий қадриятлар бардавомлиги учун хизмат қилдириш воситасидир. Профессионал бошқарув ва қатъий назорат механизмларининг жорий этилиши мазкур фондларнинг шаффофлигини таъминлайди ва фуқароларнинг ушбу институтга бўлган ишончини оширади.
