Ўзбекистоннинг шимолий кенгликларида, Мўйноқнинг шўр ерлари остида 5 километрдан ортиқ чуқурликда янги газ захиралари топилди. Бу хушхабардек янграса-да, аслида соҳадаги стратегик боши берк кўчани ва тизимли муаммоларни яна бир бор юзага чиқармоқда. 5265 метр чуқурликдан чиққан газ — бу техник ғалаба, аммо иқтисодий ва энергетик хавфсизлик нуқтаи назаридан катта савол белгисидир. Савол шундаки, биз юзадаги арзон газни бой бериб, эндиликда ўта қиммат ва қазиб олиш қийин бўлган «чуқур» захиралар эвазига тизимни сақлаб қолишга мажбурмизми?
Тарихий фон: Юзадан чуқурликка қараб
Ўзбекистон газ саноати ўнлаб йиллар давомида «осон қазиб олинадиган газ» стратегиясига таяниб келди. Газли, Шўртан ва Муборак конлари яқин ўтмишда мамлакатнинг энергетик суяги бўлган. Бироқ, сўнгги 15 йил ичида мавжуд конларда босимнинг кескин тушиб кетиши ва захираларнинг камайиши «Ўзбекнефтгаз» тизимини янги, экстремал ечимлар излашга мажбур қилди.
Мўйноқдаги «Шагирлик–қуйи юра» майдонида олиб борилган 3D сейсмик қидирув ишлари соҳанинг сўнгги чораси сифатида кўринмоқда. Агар илгари газ 2-3 минг метр чуқурликда изланган бўлса, бугун соҳа 5-6 минг метрлик «қуйи юра» қатламларига тушмоқда. Бу нафақат юқори харажат, балки ўта мураккаб технологик жараёндир.
Тизимли таҳлил: Геология бор, лекин логистика ва иқтисод-чи?
Мўйноқдаги янги коннинг топилиши тизимдаги бир нечта оғриқли нуқталарни очиб беради:
Қазиб олиш таннархи: 5000 метрдан ортиқ чуқурликда бурғилаш ва газни юзага чиқариш учун сарфланадиган маблағ оддий қудуқларга нисбатан 3-4 баравар қимматроқ. Бу дегани, бу ердан олинадиган газнинг ички бозор учун таннархи юқори бўлади.
Технологик қарамлик: Бундай чуқурликда ишлаш учун замонавий бурғилаш қурилмалари ва юқори босимга чидамли ускуналар талаб этилади. Тизим ҳали ҳам хорижий технологиялар ва сервис хизматларига боғланиб қолган.
Захираларнинг ҳақиқий ҳажми: Ҳозирча фақат «саноат миқёсидаги оқим» ҳақида гап кетмоқда. Аниқ рақамлар йўқ. Кўпинча бундай шов-шувли хабарлардан сўнг, коннинг дебити (қуввати) тез пасайиб кетиши кузатилади.
Эксперт фикри ва шубҳалар
Энергетика соҳаси таҳлилчиларининг фикрича, янги конларнинг топилиши — бу соҳанинг «жонлантириш бўлими»даги ҳолатидир.
«Биз ҳозир бор кучимизни янги конларни топишга қаратяпмиз, лекин мавжуд газни тежаш ва иқтисодиётни энергия тежамкор қилиш масаласи иккинчи планда қолиб кетмоқда. Мўйноқдаги газ эртага совуқ кунларда аҳолининг уйини иситиб бера оладими ёки у яна экспорт мажбуриятлари ёки йирик саноат лойиҳалари учун йўналтириладими? Мана шу асосий масала», — дейди исми сир қолишини истаган соҳа мутахассиси.
Тўсиқлар: Нега ечим кечикмоқда?
Шагирлик майдонида 3 ва 4-сонли янги излов қудуқларини бурғилаш режаси соҳада ҳали «қидирув» босқичи давом этаётганини англатати. Газ оқими аниқланганидан уни тўлиқ тизимга улашгача камида 1-2 йил вақт ва миллиардлаб инвестиция керак.
Энг катта тизимли хато — бу захираларни бошқаришдаги номутаносиблик. Геология қидирув ишларига маблағ ажратилса-да, газ транспорти тизими (қувурлар) эскирган. Натижада, ҳатто янги газ топилганда ҳам, унинг 15-20 фоизи йўлдаги йўқотишларга ва эскирган компрессор станцияларининг ички эҳтиёжига сарфланиб кетади.
Хулоса: Умид ва огоҳлантириш
Мўйноқдаги янги газ оқими — бу тизим учун вақтинчалик «нафас олиш» имкониятидир. Бироқ бу Ўзбекистоннинг энергетик мустақиллигини тўлиқ таъминлайдиган панацея эмас. Агар соҳада фақат «бурғилаш ва қазиш» тамойили сақланиб қолса, бир неча йилдан кейин биз 7000 метрлик чуқурликлардан ҳам нажот излашимизга тўғри келади.
Энергетика секторига шаффофлик, қазиб олиш таннархининг очиқлиги ва энг муҳими — истеъмол маданиятини ўзгартириш керак. Мўйноқдаги олов ёниб турибди, аммо у ҳаммани иситадими ёки фақат ҳисоботлардаги рақамларни «безайдими» — буни вақт кўрсатади.
