Ўзбекистон камбағаллик даражасини сўнгги бир неча йил ичида 35 фоиздан 6,6 фоизга туширганини даъво қилмоқда. Бу рақамлар халқаро саммитларда «ўзбек модели» сифатида тақдим этилаётган бўлса-да, асосий зиддият бошқа ерда: статистик пасайиш аҳолининг реал харид қобилияти ва турмуш сифатида қанчалик акс этмоқда? Мамлакат ижтимоий боқимандалик тизимидан ижтимоий ривожланиш моделига ўтишга ҳаракат қиляпти, бироқ иқтисодий ресурсларнинг маҳаллабай тақсимотида коррупцион хавфлар ва «рақамлар кетидан қувиш» иллати тизимнинг энг заиф нуқтаси бўлиб қолмоқда.
Тарихий трансформация: Боқимандаликдан тадбиркорликка
Узоқ йиллар давомида Ўзбекистонда «камбағаллик» атамаси тақиқланган ва ижтимоий муаммолар фақат нафақа пулларини тарқатиш билан ҳал этилган. 2020 йилдан бошлаб бу масала давлат сиёсати даражасига чиқди ва Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги тузилиши билан тарқоқ дастурлар ягона тизимга бирлаштирилди.
Бугунги стратегик йўналиш — ижтимоий ёрдамни фақат пул бериш эмас, балки камбағал оила аъзоларини ўқитиш ва иш билан таъминлаш орқали уларни «тўр» билан таъминлашга қаратилган. 2026 йилга келиб камбағаллик даражасини 4,5 фоизга тушириш мақсади қўйилган бўлиб, бу ривожланган давлатлар кўрсаткичига яқинлашиш демакдир.
Тизимли таҳлил: Маҳаллабай ишлашнинг икки томони
Давлат сиёсатининг маркази маҳалладаги «еттилик» тизимига кўчди. Бу тизим кредит, субсидия ва компенсация каби 100 дан ортиқ хизматларни бевосита маҳалланинг ўзида ҳал қилиш имконини бермоқда. Бироқ, бу ерда иккита тизимли тўсиқ мавжуд:
Инсон омили ва масъулият: Кредит ва субсидияларнинг мақсадли ишлатилиши устидан назорат ҳали ҳам заиф. Аксарият ҳолларда берилган маблағлар бизнесни ривожлантиришга эмас, балки кундалик эҳтиёжларга сарфланиб кетиши оиланинг қайта камбағаллик тузоғига тушишига сабаб бўлади.
Бозор механизмлари ва субсидиялар: 2026 йилда тадбиркорликка 140 триллион сўм ресурс ажратилиши режалаштирилган. Аммо бу маблағларнинг самарадорлиги паст рентабелли лойиҳаларга йўналтирилса, иқтисодиётда инфляцион босим ортиб, камбағал қатламнинг даромадини «еб қўйиши» мумкин.
Ижтимоий молиявий архитектура ва глобал ташаббуслар
Президент Шавкат Мирзиёев Қатардаги саммитда камбағалликка қарши курашнинг янги молиявий архитектурасини яратиш таклифини берди. Бу — халқаро грантлар ва имтиёзли кредитларни фақат «тешикларни ямаш»га эмас, балки инсон капиталига инвестиция қилишга йўналтиришдир.
«Ижтимоий ҳимоя фақат бюджет харажати эмас, бу иқтисодий ўсишнинг двигатели бўлиши керак», — дейди мутахассислар.
Ўзбекистон 2026 йилни «Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни юксалтириш йили» деб эълон қилиш орқали ижтимоий сиёсатни децентрализация (марказдан қочиш) қилмоқда. Бу маҳаллабай ишлаш тизимининг мантиқий давоми бўлса-да, маҳалла раислари ва ҳоким ёрдамчиларининг профессионал малакаси ҳали ҳам савол остида қолмоқда.
Тўсиқлар ва реал хавфлар
Нега ислоҳотлар суръати баъзи ҳудудларда паст? Асосий сабаб — иқтисодий муҳит ва инфратузилманинг нотекислиги. Электр энергияси ва газ таъминотидаги узилишлар қишлоқ жойларида кичик бизнесни ривожлантиришга тўсқинлик қилмоқда. Ишсизлик даражаси 2 баравар камайгани айтилса-да, яширин иқтисодиёт ва мавсумий меҳнат миграцияси реал манзарани хиралаштиради.
Хулоса: Рақамлар ортидаги инсон
Камбағалликни қисқартириш бўйича «ўзбек тажрибаси» — бу улкан институционал ҳаракат. Аммо 2026 йилга қўйилган 4,5 фоизлик кўрсаткичга фақатгина статистик манипуляциялар билан эмас, балки сифатли таълим ва соғлиқни сақлаш тизими орқали эришиш мумкин. 181 минг оилани камбағалликдан чиқариш — бу шунчаки одамларни «темир дафтар»дан ўчириш дегани эмас, балки уларнинг ўз ҳаёти учун масъулиятни ўз зиммасига олишига имкон яратишдир.
Биз камбағалликни енгдикми ёки уни шунчаки «бошқариладиган» даражага келтирдикми? Бу саволнинг жавоби келгуси икки йилликдаги иқтисодий барқарорликка боғлиқ бўлиб қолади.
