Ўзбекистон олий таълим тизимида йиллар давомида кузатилган энг катта зиддият — дипломли ишсизлар ва кадрлар танқислигидан қийналаётган йирик корхоналар ўртасидаги масофани қисқартириш бўйича янги маъмурий ечим таклиф этилди. Ҳукумат қарори билан энди иш берувчи талабанинг контрактини тўлаб беради, талаба эса дипломни олиши билан тайёр иш ўрнига эга бўлади. Бироқ, бу «олтин кўприк» фақатгина ўзлаштириш кўрсаткичи юқори ва йирик инвестиция лойиҳалари бор ташкилотлар учун мўлжалланган. Савол шундаки, ушбу тизим таълим сифатини оширадими ёки талабаларни маъмурий жиҳатдан корхоналарга «боғлаб» қўйишнинг навбатдаги усулига айланадими?
Диплом ва меҳнат бозори ўртасидаги узилиш
Узоқ вақт давомида Ўзбекистонда олий таълим ва реал иқтисодиёт икки бўлак дунё каби яшаб келди. ОТМлар бозорга керак бўлмаган мутахассисларни конвейер усулида чиқарарди, иш берувчилар эса олий маълумотли ёшларни қайта ўқитишга мажбур эди. Янги тартиб мана шу узилишни 2-курсдаёқ бартараф этишга қаратилган.
Ҳукумат тасдиқлаган низомга кўра, энди талаба, олийгоҳ ва буюртмачи ўртасида уч томонлама шартнома тузилади. Бунда асосий юк иш берувчи зиммасига тушади: у талабанинг қолган йиллар учун контракт пулини тўлайди. Эвазига талаба ўқишни битиргач, ўша ташкилотда маълум муддат ишлаб бериши шарт. Бу тизим ижтимоий ҳимояга муҳтож, лекин иқтидорли ёшлар учун имконият бўлса-да, бозор муносабатлари нуқтаи назаридан қатор саволларни туғдиради.
Саралаш мезонлари: Кимлар «ўйин»га киради?
Тизим ҳамма учун очиқ эмас. Буюртмачи сифатида фақат ишчилар сони 50 нафардан ортиқ бўлган ёки қиймати 1 миллион доллардан кам бўлмаган инвестиция лойиҳаларига эга вазирлик, идора ва ташкилотлар иштирок эта олади. Демак, кичик ва ўрта бизнес ҳамон сифатли кадрларни «сотиб олиш» жараёнидан четда қолмоқда.
Талабалар учун ҳам талаб паст эмас:
GPA кўрсаткичи (ўзлаштириш баҳоси) 3 ва ундан юқори бўлиши шарт.
Ҳар йили 20 сентябргача электрон ариза топширилади.
Якуний қарорни олийгоҳ эмас, балки суҳбат асосида буюртмачи вакили чиқаради.
Бу ерда инсон омили ва манфаатлар тўқнашуви хавфи юзага келади. Суҳбат жараёнида шаффофлик таъминланмаса, тизим «таниш-билишчилик» механизмига айланиб қолиши мумкин. Чунки буюртмачининг хулосаси саралашда асосий мезон деб белгиланган.
Тизимли тўсиқлар ва мажбуриятлар занжири
Лойиҳанинг заиф томони — мажбуриятларнинг ижроси билан боғлиқ. Агар талаба ўқиш давомида паст баҳо олса ёки ҳайдалса, тўланган контракт пули қандай қайтарилади? Ёки аксинча, битирувчи ишлаш жараёнида иш берувчининг нопрофессионал муҳитига дуч келса, шартномани бекор қилиш бадали қанча бўлади?
Мутахассисларнинг фикрича, бундай тизимлар ривожланган давлатларда «corporate sponsorship» деб аталади, лекин у ерда талабанинг меҳнат қилиш ҳуқуқлари қаттиқ ҳимояланган. Бизнинг шароитда эса, талаба контракт пули эвазига корхонанинг «доимий қарздори»га айланиб қолиш хавфи бор. Бу эса меҳнат бозоридаги соғлом рақобатни бўғиши мумкин.
Нега ечим кечикиб келяпти?
Бундай тизимнинг ҳозир пайдо бўлиши бежиз эмас. Давлат бюджети учун таълим грантларини кўпайтириш оғирлик қилмоқда, хусусий сектор эса кадрлар сифатидан норози. Ҳукумат бу ечим орқали молиявий юқни бизнесга ўтказиш билан бирга, бандлик статистикасини яхшилашни кўзламоқда.
Бироқ, ечимнинг кечикишига сабаб — олий таълимдаги таълим дастурларининг замонавий талаблардан орқада қолганидир. Иш берувчи контракт тўлаши мумкин, лекин унга университет бераётган назарий билим керак бўлмаса, у талабани амалиётга жалб қилиш учун қўшимча вақт ва маблағ сарфлашига тўғри келади.
Хулоса: Имкониятми ёки «қопқон»?
Янги тартиб — Ўзбекистон учун ўзига хос тажриба. У таълим харажатларини камайтириш ва бандликни таъминлашда самара бериши мумкин. Аммо ҳақиқий натижа шартномалар сони билан эмас, балки ўша битирувчиларнинг корхонада неча йил қолиши ва қанчалик самара бериши билан ўлчанади.
Ҳозирча тизим фақат йирик «ўйинчилар» учун ишлаши аниқ. Кичик ва ўрта бизнес учун кадрлар тайёрлаш масаласи эса ҳамон очиқ қолмоқда. Талабалар учун эса бу танлов: ё эркин меҳнат бозори, ёки 2-курсдаёқ кафолатланган, аммо чекланган иш ўрни.
