Жиззах вилоятида 2025 йилнинг 11 ойида ҳудудда 889,7 миллиард сўмлик электр ускуналари ишлаб чиқарилди. Бироқ, рақамларнинг бу қадар кескин ўсиши фақатгина муваффақият индикатори эмас, балки вилоят иқтисодиётининг моно-саноатга боғланиб қолиш хавфи ва маҳаллийлаштириш даражасининг ҳақиқий сифати борасида жиддий саволларни ўртага ташлайди. Агар ишлаб чиқариш ҳажми реал қўшимча қиймат яратиш ўрнига, тайёр бутловчи қисмларни йиғишдан иборат бўлиб қолса, Жиззах иқтисодий барқарорлиги ташқи импорт конъюнктурасининг гарови бўлиб қолиши мумкин.
Рақамлар ортидаги манзара: Секторал юксалишми ёки статистик эффект?
Миллий статистика қўмитасининг сўнгги маълумотлари Жиззах вилоятини электротехника соҳасида мамлакатнинг янги «драйвер»и сифатида кўрсатмоқда. Деярли 890 миллиард сўмлик маҳсулот — бу шунчаки статистика эмас, балки ҳудуднинг аграр имижидан воз кечиб, индустриал марказга айланиш амбициясидир. Трансформаторлар, кабель маҳсулотлари ва маиший техника воситалари ишлаб чиқаришнинг кенгайиши инвестициялар оқими билан бевосита боғлиқ.
Тарихий нуқтаи назардан қараганда, Жиззах саноати узоқ йиллар давомида пахта ва ғалла иқтисодиётининг соясида қолган эди. Бугунги ўсиш эса сўнгги беш йилликда шакллантирилган махсус иқтисодий зоналар ва солиқ имтиёзларининг мантиқий ҳосиласидир. Аммо муаммо шундаки, жадал ўсиш кўпинча тизимли камчиликларни хаспўшлайди. Жиззахда ишлаб чиқарилаётган электр ускуналарининг неча фоизи маҳаллий хомашё ва маҳаллий интеллектуал мулкка асосланган? Бу савол соҳанинг истиқболини белгилаб беради.
Сабаб ва оқибат: Логистика ва энергетика босими
Ишлаб чиқариш ҳажмининг ортишига бир нечта омиллар таъсир кўрсатмоқда:
Географик қулайлик: Жиззахнинг Марказий Ўзбекистонда жойлашгани логистика харажатларини камайтиради ва қўшни давлатлар бозорларига чиқиш учун стратегик имконият беради.
Энергия тежамкорликка талаб: Ички бозорда энергия ресурслари нархининг ошиши аҳоли ва саноат корхоналарини тежамкор электр жиҳозларига ўтишга мажбур қилмоқда.
Импорт ўрнини босиш сиёсати: Давлат харидларида маҳаллий ишлаб чиқарувчиларга берилаётган устуворлик Жиззах корхоналари учун кафолатланган бозорни яратди.
Бироқ, тизимли таҳлил шуни кўрсатадики, кадрлар масаласи ҳали ҳам энг заиф нуқта бўлиб қолмоқда. 889,7 миллиард сўмлик маҳсулотни ишлаб чиқариш учун фақатгина автоматлашган линиялар етарли эмас. Юқори технологияли соҳада «арзон ишчи кучи» стратегияси узоққа бормайди. Вилоятда муҳандислик мактабининг етишмаслиги ишлаб чиқаришнинг инновацион эмас, балки экстенсив йўлдан кетаётганини англатади.
Эксперт фикри: «Йиғиш цехи»дан тўлиқ циклга ўтиш
Иқтисодий таҳлилчилар Жиззахдаги ҳолатни «ўтиш даври эйфорияси» деб атамоқдалар.
«890 миллиард сўм — бу катта рақам, лекин биз маҳсулотнинг таннархи таркибини кўришимиз керак. Агар бутловчи қисмларнинг 70-80 фоизи импорт қилинса, бу ишлаб чиқариш эмас, балки шунчаки йиғиш бўлади. Ҳақиқий иқтисодий суверенитетга фақатгина конструкторлик бюролари ва маҳаллий лабораториялар ташкил этилганда эришилади», — дейди соҳа экспертларидан бири.
Тўсиқлар: Экспорт ва рақобатбардошлик
Жиззахда ишлаб чиқарилган электр ускуналарининг ташқи бозордаги истиқболи ҳали ҳам мавҳум. Қўшни давлатлар бозорига кириш учун фақатгина «Made in Uzbekistan» ёрлиғи етарли эмас. Хитой ва Туркия каби гигантлар билан рақобат қилиш учун маҳсулот сифати халқаро стандартларга (CE, ISO) тўлиқ жавоб бериши ва нарх бўйича демпинг қила олиши керак.
Ҳозирги ҳолатда Жиззах корхоналари учун энг катта тўсиқ — бу хомашё базасининг чеклангани. Масалан, кабель маҳсулотлари учун зарур бўлган мис ва изоляция материаллари нархининг дунё бозоридаги тебраниши маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг молиявий барқарорлигига бевосита зарба беради.
Хулоса: Янги босқичми ёки вақтинчалик кўтарилиш?
Жиззах вилоятининг электротехника соҳасидаги кўрсаткичлари иқтисодий ўсишнинг муҳим нуқтаси бўлиб хизмат қилади. Аммо 2025 йилнинг 11 ойидаги 889,7 миллиард сўмлик натижа келажакдаги барқарорликка кафолат бермайди. Асосий савол очиқ қолмоқда: вилоят саноати фақат имтиёзлар ва ички бозор ҳимояси ҳисобига яшайдими ёки у ҳақиқатда жаҳон бозорида рақобатлаша оладиган технологик марказга айланадими? Агар яқин йилларда маҳаллийлаштиришнинг чуқурлаштирилган босқичига ўтилмаса, бугунги «ўсиш» эртанги «турғунлик»нинг дебочаси бўлиб қолиши мумкин.
