Ўзбекистонда сунъий интеллект (СИ) воситасида инсон қиёфасини, овозини ва бошқа шахсга доир маълумотларини бузиб кўрсатганлик ёки қалбакилаштирганлик учун маъмурий жавобгарлик белгиланди. 2026 йил 21 январ куни кучга кирган ЎРҚ–1115-сонли Қонун СИ технологияларининг ҳуқуқий чегараларини чизишга қаратилган илк жиддий қадам бўлди. Бироқ, технологиянинг ривожланиш тезлиги ва ҳуқуқни қўллаш амалиёти ўртасидаги масофа янги саволларни туғдирмоқда: 41 миллион сўмгача бўлган жарима рақамли жиноятларнинг олдини олишга қодирми ёки бу шунчаки рамзий жазоми?

Сўнгги икки йил ичида Ўзбекистон ахборот маконида СИ ёрдамида яратилган қалбаки видеолар (дийпфейк) орқали фирибгарлик қилиш ёки шахснинг шаъни ва қадр-қимматига путур етказиш ҳолатлари кескин кўпайди. Илгари қонунчиликда «сунъий интеллект» тушунчаси ва у орқали содир этилган ҳуқуқбузарликлар учун махсус норма мавжуд эмас эди.

Янги таҳрирдаги «Ахборотлаштириш тўғрисида»ги қонунга кўра, СИ — инсон ақлий фаолиятига тақлид қилувчи ва мустақил ўрганиш хусусиятига эга технологик ечимлар мажмуи сифатида эътироф этилди. Энг муҳим нуқта шундаки, эндиликда инсон ҳуқуқларига оид юридик қарорларни қабул қилишда фақат СИ хулосаларига таяниш тақиқланди. Бу тизимда «инсон омили» сақланиб қолишини кафолатлайди.

Қонун билан белгиланган жазо чоралари БҲМнинг 50 бараваридан 100 бараваригача (41,2 млн сўмгача) жарима ва ҳуқуқбузарлик қуролларини мусодара қилишни назарда тутади. Масалан, агар шахс бошқа бир фуқаронинг қиёфасини СИ ёрдамида ўзгартириб, ижтимоий тармоқларда уни шарманда қилувчи контент тарқатса, нафақат жарима тўлайди, балки унинг компьютери ёки смартфони ҳам давлат фойдасига олиб қўйилиши мумкин.

Бироқ, бу ерда тизимли муаммо кўзга ташланади. СИ орқали яратилган контентнинг асл муаллифини аниқлаш мураккаб техник жараёндир. Аноним телеграм-каналлар ёки хорижий серверларда жойлашган ботлар орқали тарқатилган маълумотлар учун кимни жавобгарликка тортиш керак? Масъулият фақат «тарқатган» шахсдами ёки технологияни «яратган» дастурчидами? Қонунда «ноқонуний ишлов бериш» тушунчаси кенг қамровли бўлиб, унинг ижроси юқори техник малака талаб қилади.

Эксперт муносабати: «Технология жазодан тезроқ»

Рақамли ҳуқуқ бўйича мутахассисларнинг таъкидлашича, маъмурий жавобгарлик — бу фақат биринчи босқич.

«Сунъий интеллект ёрдамида содир этилган ҳуқуқбузарликнинг зарари миллионлаб сўмларни ташкил этиши мумкин, айниқса молиявий фирибгарликда. 41 миллион сўмлик жарима профессионал хакерлар ёки йирик тарғибот гуруҳлари учун тўхтатувчи омил бўла олмайди. Бизга нафақат жазо чоралари, балки СИ контентни автоматик аниқловчи давлат мониторинг тизими ҳам керак», — дейди ахборот хавфсизлиги бўйича экспертлардан бири.

Янги қонундаги асосий зиддият — СИ ёрдамида «қонунга хилоф равишда ишлов бериш» ва «ижодий мақсадларда фойдаланиш» (масалан, сатира ёки кино) ўртасидаги чегаранинг аниқ эмаслигидадир. Агар СИ ёрдамида яратилган контент сиёсий ёки ижтимоий танқид учун ишлатилса, бу шахсий маълумотларни бузиш сифатида талқин қилиниши мумкинми?

Шунингдек, ваколатли давлат органининг ваколатлари кенгайгани билан, уларнинг техник базаси ва СИни экспертиза қилиш методологияси ҳали шаклланиб улгурмаган. Бу эса суд амалиётида турлича талқинларга ва эҳтимолий хатоларга йўл очиши мумкин.

Ўзбекистон ҳуқуқий майдонида СИ тушунчасининг пайдо бўлиши ва масъулиятнинг белгиланиши — вақтида ташланган қадам. Аммо жамият ва давлат тушуниши керакки, СИ доимий равишда ўзгарувчан тизимдир. Бугунги белгиланган жарималар эртага эскириши мумкин. Асосий масала жазонинг миқдорида эмас, балки рақамли маконда айбдорнинг муқаррар топилиши ва технологиянинг инсон устидан ҳукмронлигига йўл қўймасликда қолмоқда.