Ўзбекистонда крипто-активлар айланмаси устидан назорат кучайтирилаётганига қарамай, ёшлар орасида лицензиясиз олди-сотди билан шуғулланиш оммавий тус олмоқда. Жиззахда 2005 йилда туғилган икки йигитнинг 30 миллион сўмлик ноқонуний операция учун қамоққа олиниши шунчаки алоҳида ҳолат эмас, балки тизимли инқирознинг кўринишидир. Давлат рақамли иқтисодиётни легаллаштиришга уринаётган бир пайтда, чекка ҳудудлардаги ёшлар учун крипто-биржалар назоратсиз «тез бойиш» майдонига айланиб улгурди. Зиддият шундаки, қонунчиликдаги қатъий тақиқлар ва маъмурий жавобгарлик (МЖтК 155¹⁴-моддаси) ахборот хуружи ва ижтимоий тармоқлардаги «осон пул» тарғиботи олдида ожиз қолмоқда.
Ўзбекистон Марказий Осиёда биринчилардан бўлиб крипто-активлар соҳасини қонунийлаштиришга ҳаракат қилди. 2018–2022 йиллар давомида соҳанинг ҳуқуқий асослари яратилди, Истиқболли лойиҳалар миллий агентлиги ташкил этилди. Бироқ, қонуний майдонда фаолият юритиш учун лицензия олиш талаблари ва юқори тўловлар кичик инвесторлар ва оддий фуқароларни «соя»га ўтишга мажбур қилди.
2024 йилдан бошлаб крипто-активларни ноқонуний сотиб олиш ёки сотиш учун маъмурий ва жиноий жавобгарлик белгиланди. Жиззахдаги воқеа шуни кўрсатадики, TON ва USDT каби активларнинг Telegram ботлари орқали сотилиши ёшлар учун ҳеч қандай тўсиқсиз, аммо оқибати қамоқ билан тугайдиган жараёнга айланган.
Бу ерда асосий муаммо иккита омилга тақалади: иқтисодий имкониятларнинг чекланганлиги ва рақамли саводхонликнинг пастлиги. 20 ёшли йигит учун 30 миллион сўмлик айланма — бу катта пул, аммо у бунинг ҳуқуқий оқибатини тўлиқ англаб етмаган.
Тизимли хато шундаки, давлат фақат жазолаш механизмини ишга солмоқда, лекин альтернатив таклиф қилмаяпти. Лицензияланган крипто-дўконларнинг сони кам, улардаги комиссиялар ва рўйхатдан ўтиш тартиби мураккаб. Натижада, P2P (шахсдан шахсга) савдоси «қора бозор»га айланиб, Telegram-ботлар назоратсиз ишлашда давом этмоқда.
Соҳа мутахассисларининг таъкидлашича, крипто-активлар билан боғлиқ жавобгарликнинг кучайиши давлатнинг молиявий хавфсизлигини таъминлашга қаратилган.
«Лицензиясиз фаолият — бу нафақат солиқдан қочиш, балки жиноий йўл билан топилган пулларни ювиш (AML) ва фирибгарлик учун кенг йўл демакдир. Жиззахдаги ҳолатда фуқаролар 15 суткагача қамоқ жазоси олиши мумкин, аммо бу уларнинг кейинги ҳаётида судланганлик тамғасини қолдирмайдими? Бизга тақиқ эмас, балки оммавий тушунтириш ишлари керак», — дейди юристлардан бири.
Ҳозирги ҳолатда асосий тўсиқ — қонун ижросининг фақат «фош этиш» ва «жазолаш»га йўналтирилганида. Ёшлар орасида Notcoin, Hamster ёки шунга ўхшаш лойиҳалар орқали крипто-оламга кириб келиш оммавийлашган. Улар учун TON ёки USDT сотиш жиноят эмас, балки оддий товар айирбошлашдек туюлади. Давлат идоралари эса бу янги тўлқинга фақат маъмурий қамоқ билан жавоб бермоқда.
Жиззахдаги икки нафар 2005 йилда туғилган йигитнинг тақдири — бу бутун бир авлод учун дарс бўлиши керак. Аммо жазолаш билан муаммо ҳал бўладими? Қачонгача давлат ва ёшлар «мушук-сичқон» ўйинини ўйнайди? Рақамли иқтисодиёт — бу келажак, аммо унга фақат темир панжаралар орқали қараш, инновацияларга бўлган қизиқишни сўндириши мумкин.
Бизга фақат лицензиялаш эмас, балки оддий фуқаролар учун ҳам тушунарли, арзон ва хавфсиз крипто-майдонлар керак. Акс ҳолда, қамоқхоналар «рақамли тадбиркор» ёшлар билан тўлиб бораверади.
