Ижтимоий тармоқларда Ўзбекистон маҳаллалари уюшмаси раиси Қ.Қуронбоев томонидан имзолангани айтилган, 100 нафар маҳалла раисининг бир ойлик иш ҳақини ушлаб қолиш тўғрисидаги буйруқ нусхаси кенг муҳокамаларга сабаб бўлди. Ўзбекистон маҳаллалари уюшмасининг расмий муносабатига кўра, мазкур ҳужжат лойиҳа сифатида тайёрланган, бироқ ижрога киритилмаган ва барча маҳалла раисларига январь ойи учун иш ҳақи тўлиқ тўлаб берилган. Шунга қарамай, ушбу ҳолат давлат ташкилотларида меҳнат қонунчилигига риоя этилиши ва интизомий жазо чораларининг қўлланилиш чегаралари борасида муҳим ҳуқуқий саволларни юзага чиқарди.
Фактчекинг: Даъво ва расмий позиция таҳлили
Ижтимоий тармоқларда тарқалган ҳужжат ва унга берилган расмий изоҳ ўртасидаги тафовутларни аниқлаш учун қуйидаги омилларни кўриб чиқамиз:
Даъво: Уюшма раиси 100 нафар ходимнинг бир ойлик иш ҳақини (100 фоиз) жарима сифатида ушлаб қолиш ҳақида буйруқ чиқарган.
Манба: Тарқалган 13-B сонли буйруқ фотонусхаси ва Ўзбекистон маҳаллалари уюшмасининг расмий баёноти.
Рақамлар мос келадими? Буйруқ матнида ҳақиқатан ҳам "бир ойлик иш ҳақи ушлаб қолинсин" деган жумла мавжуд. Бироқ, расмий муносабатда бу ҳужжат "қайта ишлашга юборилгани" ва амалда қўлланилмагани таъкидланган.
Хулоса: Ҳужжат мавжуд бўлган, бироқ унинг ҳуқуқий оқибатлари (иш ҳақини чегириб қолиш) расмий идора томонидан рад этилмоқда.
Меҳнат кодекси ва иш ҳақидан чегирмалар: Қонун нима дейди?
Ўзбекистон Республикасининг янги таҳрирдаги Меҳнат кодекси ходимнинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилишда қатъий нормаларни белгилаган. Агар тарқалган буйруқ ижро этилганда эди, у қуйидаги қонунбузарликларни юзага келтирган бўларди:
1. Интизомий жазо чораларининг чегараси Меҳнат кодексининг 312-моддасига биноан, иш берувчи ходимга нисбатан фақат учта интизомий жазо чорасини қўллаши мумкин: "ҳайфсан", ўртача ойлик иш ҳақининг 30 фоизидан (айрим ҳолларда 50 фоизидан) ортиқ бўлмаган миқдорда жарима ва меҳнат шартномасини бекор қилиш. Ходимнинг бир ойлик иш ҳақини (100 фоиз) тўлиқ ушлаб қолиш қонунчиликда назарда тутилмаган ва бу мутлақо ғайриқонуний ҳисобланади.
2. Иш ҳақидан чегириб қолиш тартиби Кодекснинг 269-моддасига кўра, ходимнинг ёзма розилигисиз иш ҳақидан чегириб қолиш фақат чекланган ҳолларда (масалан, солиқлар, ижро варақалари ёки берилган авансни қайтариш учун) амалга оширилиши мумкин. Интизомий жазо сифатида қўлланиладиган жариманинг умумий миқдори ходимга тегишли бўлган иш ҳақининг 50 фоизидан ошиб кетмаслиги шарт (270-модда).
Жиззах вилояти ва республика миқёсидаги маҳалла тизими
Маҳалла институти сўнгги йилларда давлат сиёсатининг марказий бўғинига айланди. Президентнинг 2023 йил 21 декабрдаги ПФ-209-сонли Фармони билан Ўзбекистон маҳаллалари уюшмаси ташкил этилган эди. Жиззах вилояти мисолида айтадиган бўлсак, ҳудуддаги юзлаб маҳалла раислари "маҳалла еттилиги" таркибида аҳоли бандлигини таъминлаш ва ижтимоий муаммоларни ҳал этишга масъулдирлар.
Бироқ, самарадорликка (KPI) эришиш йўлида маъмурий босим ўтказиш ёки қонунчиликка зид равишда жазо чораларини қўллаш кутилган натижани бермайди. Экспертларнинг фикрича, маҳалла раисларининг фаолиятини баҳолашда фақат жазолаш механизмидан фойдаланиш кадрлар қўнимсизлигига ва тизимга бўлган ишончнинг пасайишига олиб келиши мумкин.
Эксперт фикри ва ҳуқуқий таҳлил
Мустақил ҳуқуқшунослар ва меҳнат ҳуқуқи бўйича мутахассислар ушбу вазиятни қуйидагича изоҳламоқда:
"Давлат органи ёки хўжалик бирлашмаси раҳбари томонидан чиқарилган ҳар қандай ички буйруқ мамлакатнинг юқори турувчи қонунларига, хусусан Меҳнат кодексига зид бўлмаслиги керак. Бир ойлик иш ҳақини жарима сифатида ушлаб қолиш нафақат меҳнат ҳуқуқини, балки инсоннинг яшаш учун зарур бўлган маблағга бўлган ҳуқуқини ҳам бузиш ҳисобланади."
Ўзбекистон Республикаси Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлиги ҳузуридаги Давлат меҳнат инспекцияси бу каби ҳолатларда ходимларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиши лозим. Гарчи Уюшма буйруқ ижро этилмаганини билдирган бўлса-да, бундай ҳужжат лойиҳасининг пайдо бўлишининг ўзи ижро интизоми ва ҳуқуқий экспертиза жараёнларида бўшлиқлар борлигидан далолат беради.
Маҳалла раисларининг аҳоли бандлигини таъминлаш борасидаги масъулияти юқори, бироқ бу масъулият қонун устуворлиги доирасида бўлиши шарт. Уюшманинг расмий раддияси ижтимоий шиддатни камайтиришга хизмат қилса-да, воқеа барча даражадаги раҳбарлар учун муҳим дарс бўлиши керак: меҳнат самарадорлигини ошириш йўлида қонунбузарликка йўл қўйиб бўлмайди.
Сизнингча, маҳалла раислари ишининг самарадорлигини ошириш учун жазо чоралари эмас, балки қандай рағбатлантириш усуллари самаралироқ бўлиши мумкин? Фикрларингиз билан ўртоқлашинг.
Ҳакимжон Фозилов
