Жиззах вилоятида “Огоҳ бўлинг, фирибгар!” шиори остида ўтказилаётган тарғибот тадбирлари аҳолининг ҳуқуқий саводхонлигини оширишга қаратилган. Аммо савол очиқ: профилактика киберфирибгарликнинг ўсиш суръатини секинлаштира оладими? Расмий маълумотлар шуни кўрсатадики, Ўзбекистонда ахборот технологиялари орқали содир этилаётган жиноятлар улуши сўнгги йилларда изчил ортмоқда. Демак, тарғибот — зарурат, лекин у етарлими?

Акция ташаббускорлари таъкидлаганидек, ҳуқуқий саводхонлик фирибгарликка қарши “энг ишончли ҳимоя воситаси” ҳисобланади. Жиззахдаги учрашувлар маҳаллалар, таълим муассасалари ва меҳнат жамоаларида ўтказилмоқда. Асосий эътибор интернет орқали амалга оширилаётган алдов схемаларига қаратилган.

Манбалар нима дейди?

1. Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги расмий маълумотларига кўра, сўнгги йилларда кибержиноятлар сони кескин ошган. Айниқса, банк карталари орқали пул ўғирлаш ва фишинг ҳолатлари кўпайган.
   Манба: Gazeta.uz 

2. Ўзбекистон Республикаси Олий суди эълон қилган суд статистикасида фирибгарлик (Жиноят кодексининг 168-моддаси) бўйича ишлар улуши юқори экани қайд этилган.
   Манба: sud.uz расмий портали.

3. БМТнинг Наркотиклар ва жиноятчилик бўйича бошқармаси (UNODC) Марказий Осиёда кибержиноятлар ўсиши ҳақидаги ҳисоботида рақамли саводхонлик паст бўлган аҳоли қатламлари энг хавфли гуруҳ эканини таъкидлаган.
   Манба: unodc.org ҳисоботлари.

Рақамлар мос келадими?

ИИВ маълумотларида ахборот технологиялари орқали содир этилган жиноятлар улуши умумий жиноятчилик таркибида салмоқли қисмни ташкил қилаётгани қайд этилган. Суд статистикасида эса фирибгарлик ишлари йил сайин барқарор даражада сақланиб қолаётгани кўринади. Бу рақамлар тарғиботнинг зарурлигини тасдиқлайди, аммо жиноятлар камайгани ҳақида аниқ тенденцияни кўрсатмайди.

Таҳлил: нега профилактика муҳим?

Фирибгарлик схемалари одатда психологик босимга асосланади. “Ҳисобингиздан пул ечилмоқда”, “Номингизга кредит расмийлаштирилган” каби хабарлар инсонни шошилинч қарор қабул қилишга ундайди. Бу усул халқаро таҳлилларда “social engineering” деб аталади.

UNODC ҳисоботларига кўра, бундай жиноятларнинг олдини олишда икки омил ҳал қилувчи аҳамиятга эга:

• рақамли гигиена (шахсий маълумотларни муҳофаза қилиш);

• аҳолининг молиявий ва ҳуқуқий саводхонлиги.

Жиззахдаги акция айнан шу иккинчи омилга қаратилган.

Қонунчилик контексти

Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 168-моддаси фирибгарлик учун жавобгарликни белгилайди. Агар жиноят ахборот технологиялари орқали содир этилса, жазо оғирлаштирилиши мумкин. Шу билан бирга, “Шахсий маълумотлар тўғрисида”ги Қонун фуқароларнинг ахборот хавфсизлигини таъминлашни назарда тутади.

Бироқ қонун мавжудлиги уни билиш билан тенг эмас. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, кўплаб жабрланувчилар ҳуқуқий механизмлардан хабардор эмас.

Эҳтимолий сценарий

Тасаввур қилайлик: талаба телеграм орқали “арзон ноутбук” эълонини кўради. Сотувчи 50 фоиз олдиндан тўлов талаб қилади. Пул ўтказилгандан сўнг аккаунт йўқолади. Бу классик олдиндан тўлов схемаси. ИИВ маълумотларига кўра, бундай ҳолатлар энг кўп учрайдиган турлардан бири.

Агар талаба акция давомида ўтказилган учрашувда қатнашган бўлса, у камида икки саволни бериши мумкин эди:
– Нега расмий дўкон эмас?
– Нега шартнома йўқ?

Бу саволлар жиноятнинг олдини олиши мумкин эди.

Тарғибот етарлими?

Фактлар шуни кўрсатадики:

• кибержиноятлар ўсмоқда;

• фирибгарлик ишлари суд амалиётида барқарор юқори улушга эга;

• халқаро ташкилотлар профилактикани самарали усул сифатида кўрсатади.

Бироқ тарғибот қисқа муддатли акция билан чекланиб қолса, унинг таъсири чекланган бўлади. Мутахассислар доимий ахборот кампаниялари, мактаб ва ОТМларда мажбурий рақамли хавфсизлик курсларини жорий этишни тавсия қилади.

Жиззахдаги “Огоҳ бўлинг, фирибгар!” акцияси умуммиллий муаммога маҳаллий жавоб сифатида баҳоланиши мумкин. Расмий статистика ва халқаро ҳисоботлар профилактиканинг зарурлигини тасдиқлайди. Бироқ киберфирибгарлик динамикаси шуни кўрсатмоқдаки, фақат бир марталик тарғибот етарли эмас.

Оқибатда масала оддий саволга бориб тақалади: ҳар бир фуқаро ўз рақамли хавфсизлиги учун шахсий масъулиятни қай даражада ҳис қилади? Жиноятга қарши кураш фақат жазо эмас, балки билиш ва шубҳа қилиш маданиятидан бошланади.