Ўзбекистонда алимент тўловчилар учун хорижга чиқиш бўйича ўрнатилган қатъий чекловлар ва қарздорларни жамият олдида изза қилиш усуллари яқин келажакда тубдан ўзгариши мумкин. Президент раислигида ўтган видеоселектор йиғилишида алимент мажбурияти бор ишcиз фуқароларни ташқи меҳнат миграцияси орқали юқори даромадли ишларга йўналтириш тизимини яратиш топширилди. Ҳозирда амалда бўлган тартибга кўра, қарздор чет элга чиқиши учун 5 йиллик алимент пулини олдиндан тўлаши ёки ундирувчининг розилигини олиши шарт эди. Янги тизим эса ишлаш истагидаги қарздорларни ўқитиш, касбга йўналтириш ва уларнинг хориждаги даромадидан алиментни кафолатли ундириш механизмини назарда тутади.
Алимент инқирози рақамларда: Қарши ва Жиззах тажрибаси
2025 йил мобайнида мамлакат бўйича алимент билан боғлиқ 70 мингта мурожаат келиб тушган. Мажбурий ижро бюроси (МИБ) маълумотларига кўра, ушбу аризаларнинг 30 фоизи тўловчининг расмий даромади йўқлиги сабабли ижросиз қолмоқда. Қарши шаҳри мисолида ўтказилган таҳлил муаммонинг илдизини очиб берди: алимент тўлашдан бўйин товлаб юрган 255 нафар шахснинг 193 нафари (қарийб 75%) аслида касб-ҳунари бўла туриб, ишсиз қолган.
Жиззах вилоятида ҳам бу муаммо ўта долзарб бўлиб, бу ерда ижро органлари баъзан қонунчиликда кўзда тутилмаган "экспериментал" усуллардан фойдаланмоқда. Масалан, Sangzor.uzнашрида ёзганимиз каби, Жиззахда қарздорларнинг суратларини маҳаллалардаги эълонлар тахтасига ва масжидларга илиш ҳолатлари кузатилган. Бироқ, президент томонидан илгари сурилган янги ёндашув бу каби "шарманда қилиш" усулларидан кўра, иқтисодий рағбат ва бандликни таъминлаш самаралироқ эканини кўрсатмоқда.
Янги тизим қандай ишлайди?
Эндиликда "маҳалла еттилиги", ҳокимликлар ва банклар алиментчиларни шунчаки қидириш билан эмас, балки уларнинг бандлигини таъминлаш билан шуғулланади. Тизимнинг асосий бўғинлари қуйидагича:
Диагностика: Халқ қабулхоналари ҳар бир қарздорнинг нега тўламаётганини (ишсизликми ёки даромадни яширишми) аниқлайди.
Касбга ўқитиш ва миграция: Хорижда ишлаш истагида бўлганлар тил ва касбга ўқитилиб, ташқи миграция агентлиги орқали юборилади.
Уч томонлама шартнома: Иш берувчи, МИБ ва қарздор ўртасида шартнома тузилиб, алимент маблағи чет элдаги иш ҳақидан тўғридан-тўғри чегириб қолинади.
Соядан чиқариш: Даромадини кам кўрсатаётган 62 нафар қарздор (Қарши мисолида) каби шахслар Солиқ инспекцияси ва Прокуратура департаменти томонидан назоратга олинади.
«Шарманда қилиш» амалиёти: Ҳуқуқий ва ижтимоий хатарлар
Жиззах вилоятидаги каби қарздорлар суратини ошкора тарқатиш амалиёти ҳуқуқшунослар ва экспертлар орасида кескин эътирозларга сабаб бўлмоқда. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 27-моддаси ҳар кимнинг шахсий ҳаёти дахлсизлигини кафолатлайди.
"Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида"ги Қонунда шахснинг суратини жамоат жойларига илиш орқали мажбурлаш ҳақида норма мавжуд эмас. Бундай босим нафақат инсон ҳуқуқларини бузади, балки:
Психологик жароҳат: Қарздорнинг фарзандлари ўз отасининг суратини "қора рўйхат"да кўриши уларда кучли руҳий босим уйғотади.
Иш топишдаги тўсиқ: Ижтимоий камситилган шахснинг кейинчалик расмий ишга жойлашиши ва алимент тўлаш қобилиятини тиклаши қийинлашади.
Омбудсман Феруза Эшматова илгари ҳам таъкидлаганидек, жазо фақат суд томонидан ва қонун доирасида берилиши керак. Халқаро миқёсда, хусусан Европа Иттифоқининг GDPR (Маълумотларни ҳимоя қилиш умумий регламенти) қоидаларига кўра, қарздорлик ҳақидаги маълумотларни учинчи шахсларга ошкор қилиш тақиқланади.
Таҳлилий хулоса ва ечим
Алимент тўловчиларга хорижга чиқиш имкониятининг берилиши — бу жазолашдан кўра ечим беришга қаратилган прагматик қадамдир. Бу Жиззах вилоятидаги каби "шарманда доскалари" ўрнига реал даромад манбаини яратиш орқали болаларнинг моддий таъминотини яхшилаш имконини беради.
Қонунийлик ва инсон қадри устувор бўлган жамиятда алимент ундириш ҳиссиётларга ёки маҳалланинг маломатига эмас, балки аниқ иқтисодий механизмларга асосланиши лозим. Давлат томонидан таклиф этилаётган янги тизим қарздорларни "соядан" чиқариш ва уларга масъулиятни ҳис қилган ҳолда даромад топиш имконини тақдим этади.
Сизнингча, қарздорни жамият олдида изза қилиш боланинг манфаатларига ҳақиқатан ҳам хизмат қиладими ёки хорижга юбориб, даромадидан ундириш афзалроқми?
