Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Яширин иқтисодиётни қисқартириш институти Soliq иловаси орқали чекларни рўйхатдан ўтказганлик учун тўланадиган 1 фоизлик солиқ кешбэки тизимини бекор қилишни таклиф этди. Расмий ҳисоб-китобларга кўра, ушбу тизим учун давлат бюджети харажатлари йил сайин ошиб, 2026 йил якуни билан 1,8 трлн сўмга етиши прогноз қилинмоқда. Бироқ харажатлар ўсишига қарамай, айланмадан олинадиган солиқ тушумларининг ўсиш суръати дастлабки йилларга нисбатан сезиларли даражада пасайган. Давлат бюджетига юкламани камайтириш мақсадида оммавий кешбэк ўрнига фақат яширин иқтисодиёт хавфи юқори бўлган соҳалар чеклари ўртасида лотерея ўтказиш тизимига ўтиш ташаббуси илгари сурилмоқда.
Даъво ва реал ҳолат: рақамлар нима дейди?
Институт таҳлилларига кўра, солиқ кешбэки механизми солиқ маданиятини шакллантиришга қаратилган вақтинчалик инструмент эди. Маълумотлар солиштирилганда рақамлар қуйидаги динамикани кўрсатади: 2022 йилда кешбэк тўловлари ҳажми 820 млрд сўмни ташкил этган бўлса, 2025 йилда бу кўрсаткич 1,5 трлн сўмдан ошиб, 2026 йилда 1,813 трлн сўмдан зиёд бўлиши кутиляпти. Таққослаш учун, 2026 йилда мактабгача таълим ташкилотлари қурилиши учун давлат бюджетидан 900 млрд сўм ажратилиши режалаштирилган бўлиб, бу прогноз қилинаётган кешбэк суммасидан икки баробар камдир. 
Иккинчи томондан, айланмадан олинадиган солиқ тушумларининг ўсиш суръати 2022 йилдаги 52,3 фоизлик кўрсаткичдан 2025 йилга келиб 8,5 фоизгача тушиб кетган. Бу фактчекинг нуқтаи назаридан даъвонинг тўғрилигини исботлайди: бюджет харажатлари геометрик прогрессияда ўсиб бораётган бир пайтда, солиқ тушумларининг мутаносиб равишда ортиши кузатилмаяпти. Яъни, оммавий рағбатлантиришнинг иқтисодий самарадорлиги пасайиб бормоқда. 
Расмий секторни субсидиялаш муаммоси
Тизимнинг яна бир заиф жиҳати шундаки, ажратилаётган бюджет маблағларининг салмоқли қисми аслида яширин иқтисодиёт ривожланган соҳаларга эмас, балки фаолияти аллақачон шаффоф бўлган йирик солиқ тўловчилар ҳиссасига тўғри келмоқда. Масалан, 2026 йил май ойида харидорларга тўланган жами 146,6 млрд сўмлик кешбэкнинг 15,7 млрд сўми (10,7 фоизи) фақатгина ТОП-10 та йирик савдо бренди (Korzinka, Havas, Olma, Safia ва бошқалар) чеклари учун ҳисобланган. Бу давлат бюджети кешбэк мавжуд бўлмаган тақдирда ҳам қонуний амалга оширилиши муқаррар бўлган операцион харидларни субсидиялаётганини англатади. Бундан ташқари, тизимда фақат сохта ҳисоб-китоб амалиётлари орқали чек шакллантириб, бюджетдан асоссиз пул ундиришга уриниш каби инсофсизлик ҳолатлари ҳам учрамоқда.
Контекст ва халқаро тажриба
Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (OECD) ҳамда Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) тавсияларига кўра, солиқ интизоми доимий моддий рағбатлантириш ҳисобига эмас, балки хавфни бошқариш тизимлари (Big Data), электрон ҳисобварақ-фактуралар ва рақамли маркировкалаш орқали таъминланиши лозим. Бугунги кунда Ўзбекистон солиқ органларининг технологик инфратузилмаси сезиларли даражада кенгайган бўлиб, назорат жараёнига истеъмолчини жалб қилмасдан туриб ҳам яширин айланмани автоматик аниқлаш имконияти мавжуд. Рақамли платформалар ва маркетплейсларнинг ривожланиши эса анъанавий чакана савдодан фарқли равишда, ўз-ўзидан юқори даражадаги шаффофликни яратмоқда.
Лотерея тизимига ўтиш қанчалик фойдали?
Яширин иқтисодиётни қисқартириш институти «ҳар бир чек рағбатлантирилади» тамойилидан «фақат юқори хавфга эга сегментлар назорат қилинади» моделига ўтишни таклиф этмоқда. Шунга кўра, умумий овқатланиш корхоналари ва кичик чакана савдо нуқталари каби яширин айланма эҳтимоли юқори бўлган соҳалар чеклари учун давлат лотереялари ташкил этилиши мумкин.
Институт ҳисоб-китобларига асосан, автомобиллар ва йирик пул мукофотлари ўйналадиган бундай лотереяларни молиялаштириш учун йилига 100 млрд сўмгача маблағ етарли бўлади. Натижада давлат бюджети харажатлари қарийб 20 баробарга қисқаради ва айни пайтда аҳолининг муаммоли соҳалардан чек талаб қилишга бўлган қизиқиши сақланиб қолади. Шуни таъкидлаш лозимки, кам таъминланган аҳоли қатламини қўллаб-қувватлашга қаратилган ижтимоий реестрдаги шахсларга йўналтирилган манзилли ҚҚС қайтариб бериш тизими ўзгаришсиз қолади.
Хулоса ўрнида айтганда, солиқ кешбэки тизими ўзининг дастлабки вазифасини бажариб, аҳолида чек олиш одатини маълум даражада шакллантира олди. Бироқ рақамли бошқарув воситалари ривожланган шароитда бюджет маблағларининг самарадорлиги устувор масалага айланади. Оммавий молиявий рағбатлантиришнинг тугатилиши истеъмолчиларнинг кундалик солиқ интизомига қандай таъсир кўрсатиши ва лотерея тизими яширин секторни қай даражада жиловлай олиши эса вақт ва амалиётга боғлиқ бўлиб қолмоқда.
