Тошкент шаҳрининг Яккасарой туманидан ўтувчи «Салар» каналига 63 минг куб метрдан ортиқ тозаланмаган оқова сувларнинг оқизилиши натижасида «Б.Б.» МЧЖ қурилиш ташкилотига 2,2 миллиард сўмдан ортиқ компенсация тўлови белгиланди. Таҳлилий лаборатория текширувларига кўра, чиқиндилар таркибидаги азот аммоний миқдори белгиланган меъёрдан 43,5 баравар, муаллақ моддалар 13,6 баравар, нефть маҳсулотлари эса 5 баравардан ортиқ эканлиги аниқланган. Ушбу ҳолат шаҳар инфратузилмасидаги авариялар ва уларни бартараф этиш усуллари ҳамда сув ресурсларини муҳофаза қилишдаги ечимлар самарадорлигини яна бир бор кун тартибига олиб чиқди.

Муаммо ва унга берилаётган ечим

Шаҳар агломерацияларида қурилиш ишлари жараёнида муҳандислик-коммуникация тармоқларига шикаст етказилиши тез-тез кузатиладиган экологик хавфлардан биридир. Тошкент шаҳар Экология ва иқлим ўзгариши бош бошқармаси маълумотига кўра, қурилиш жараёнида шаҳар оқова сув тармоғига етказилган шикаст туфайли тўпланиб қолган суюқ чиқиндилар ҳеч қандай тозалашсиз насослар ёрдамида тўғридан-тўғри «Салар» каналига оқизилган.

Ушбу муаммога нисбатан амалдаги қонунчилик ва маъмурий назорат тизими томонидан молиявий компенсация ва ҳуқуқий жавобгарлик ечими қўлланди. Экологик мониторинг томонидан зарар миқдори аниқланиб, «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги ва «Ер кодекси» талаблари асосида жами 2 220 040 905 сўм компенсация ҳисобланди.

Ҳодисага нисбатан жавоб асосан икки йўналишда амалга оширилди:

• Иқтисодий санкция ва компенсация: Атроф-муҳитни ифлослантирганлик ва тупроқ қатламига етказилган зарар учун молиявий тўловларни ундириш.

• Лаборатория ва оператив мониторинг: Сув ва тупроқ намуналарини зудлик билан таҳлил қилиб, ифлосланиш даражасини рақамлаштириш.

Экологик мониторинг миллий маркази таҳлиллари жазо чоралари манбаларга асосланганлигини кўрсатади:

• Сувдаги азот аммоний меъёрдан 43,5 баравар юқори;

• Муаллақ моддалар 13,6 баравар юқори;

• Тупроқ таркибидаги нефть маҳсулотлари белгиланган концентрациядан 5,2 баравар юқори.

Молиявий жазо чоралари қурилиш компаниялари томонидан хавфсизлик қоидаларига риоя қилинишини таъминлашда ягона ҳуқуқий дастак сифатида хизмат қилмоқда.

Иқтисодий санкциялар табиатга етказилган зарарни тўлиқ бартараф этмайди. Мавжуд ечимнинг асосий заиф томонлари:

• Превентив (олдини олувчи) механизмларнинг етишмаслиги: Зарар аллақачон етказилган ва 63,9 минг куб метр ифлосланган сув каналга оқизиб бўлинган.

• Зарарсизлантириш муддати: Канал экотизими ва тупроқ таркибининг қайта тикланиши учун вақт талаб этилади; молиявий жарима сувнинг кимёвий таркибини автоматик равишда олдинги ҳолатига қайтармайди.

• Техник муқобилларнинг йўқлиги: Авария ҳолатида оқова сувларни вақтинча сақлаш ёки мобил тозалаш иншоотларининг мавжуд эмаслиги чиқиндиларнинг тўғридан-тўғри сув ҳавзасига ташланишига олиб келган.

Ушбу ҳолат жадал ривожланаётган ва қурилиш ҳажми ортаётган бошқа ҳудудлар учун қуйидаги муҳим сабоқларни беради:

• Инфратузилмани рақамлаштириш: Қурилиш ишлари бошланишидан олдин муҳандислик тармоқларининг аниқ харитаси (GIS-тизимлар) билан интеграциялашувни мажбурий қилиш.

• Авария протоколлари: Қурувчи субъектлар зиммасига оқова сув қувурлари шикастланганда чиқиндиларни вақтинча йиғиш ва локал тозалаш тизимларини ўрнатиш мажбуриятини юклаш.

Халқаро тажриба ва ҳудудий татбиқ

Сув ресурсларини ифлосланишдан ҳимоя қилишда фақат жарима қўллаш ампирик жиҳатдан кам самара беради. Халқаро тажрибада, хусусан Европа Иттифоқи мамлакатларида "ифлослантирувчи тўлайди" (Polluter Pays) тамойили билан бир қаторда, қурилиш майдончаларида хавфни бошқаришнинг стандарт оператив процедуралари (SOP) амал қилади.

Келгусида сув ресурсларидан ва саноат зоналаридан фойдаланишда шу каби авариявий-тиклаш вақтинчалик тизимларини жорий этиш келгусида шу каби экологик зарарларнинг олдини олишга хизмат қилиши мумкин.