Ўзбекистонда тадбиркорлик субъектлари учун солиқ назоратининг янги ва қаттиқроқ босқичи бошланмоқда. Ҳукуматнинг 2025 йил 26 декабрдаги 830-сонли қарори билан электрон ҳисобварақ-фактураларнинг (ЭҲФ) хавф даражасини аниқлаш тартиби расман тасдиқланди. Эндиликда ҳар бир расмийлаштирилган фактура автоматлаштирилган тизим орқали "филтр"дан ўтказилади ва бу бевосита қўшилган қиймат солиғини (ҚҚС) ҳисобга олиш имкониятига таъсир қилади.
Янги тизимнинг мағзи: Кимлар диққат марказида?
Янги низомга кўра, солиқ органлари товар ва хизматларни етказиб бериш занжирини тўлиқ назоратга олади. Асосий янгилик шундаки, эндиликда ҚҚС тўловчиси томонидан тақдим этилган ЭҲФларнинг юқори хавфли деб топилган қисми умумий фактуралар сонининг 10 фоизидан ошмаслиги керак. Агар тадбиркор ушбу чегарадан ўтса, унинг фаолияти солиқ органлари томонидан алоҳида шубҳа остига олинади.
Электрон ҳисобварақ-фактуралар икки тоифага ажратилади:
Хавф даражаси паст ЭҲФлар — тизим томонидан шубҳасиз деб топилган ва ҚҚСни ҳисобга олишда муаммо туғдирмайдиган ҳужжатлар.
Хавф даражаси юқори ЭҲФлар — етказиб бериш занжирида шубҳали ҳолатлар ёки "сохта" операциялар аломатлари аниқланган ҳужжатлар.
Баҳолаш жараёни инсон омилисиз, махсус ахборот тизимида баллар йиғиш усули орқали автоматик тарзда амалга оширилади. Солиқ қўмитаси ҳар бир мезон бўйича балларни белгилаб чиқади ва шу асосда марказлаштирилган реестр юритилади.
Нима учун бу зарур эди?
Сўнгги йилларда Ўзбекистон солиқ тизимида "нақдлаштирувчи фирмалар" ёки товар етказиб бермасдан, фақат ҚҚС суммасини камайтириш учун ЭҲФ расмийлаштирувчи тузилмаларга қарши кураш кучайган. Бироқ, аввалги назорат механизмлари кўпинча умумий характерга эга бўлиб, ҳалол тадбиркорларга ҳам қийинчилик туғдирар эди.
Янги тартиб эса "занжирли таҳлил" тамойилига асосланади. Яъни, товарнинг ишлаб чиқарувчидан то якуний истеъмолчигача бўлган йўли кузатилади. Агар занжирнинг қайсидир бўғинида товарнинг жисмоний мавжудлиги ёки омбор имкониятлари шубҳа остида бўлса, ўша операцияга тегишли ЭҲФ "юқори хавфли" деб топилади.
Таҳлилий қараш: Тадбиркорларни нималар кутмоқда?
Ушбу ислоҳотнинг ижобий томони — иқтисодиётнинг "хуфиёна" қисмини қисқартириш ва тенг рақобат муҳитини яратишдир. Сохта операциялар орқали солиқдан қочган корхоналар энди тизимли равишда тўсилади.
Бироқ, хавфларни баҳолаш мезонларининг шаффофлиги масаласи ҳамон долзарб бўлиб қолмоқда. 10 фоизлик чеклов тадбиркорларни ўз ҳамкорларини (контрагентларини) янада синчиклаб танлашга мажбур қилади. Эндиликда фақат ўз бухгалтериясининг тозалиги эмас, балки маҳсулот сотиб олинаётган ҳамкорнинг ҳам "солиқ тарихи" муҳим аҳамият касб этади.
Шунингдек, тизимнинг автоматик ишлаши техник хатоликлар ёки билвосита омиллар сабабли ҳалол корхоналарнинг ҳам "қора рўйхат"га тушиб қолиш хавфини юзага келтириши мумкин. Бундай ҳолатларда апелляция ва хавф даражасини қайта кўриб чиқиш механизми қанчалик тез ишлаши тадбиркорлик муҳитининг барқарорлигини белгилайди.
830-сонли қарор Ўзбекистон солиқ тизимини рақамли назоратнинг янги даражасига олиб чиқди. Солиқ қўмитасининг марказлаштирилган реестри бизнес вакиллари учун ўзига хос "филтр" вазифасини ўтайди. Бундан буён "фактура сотган" ёки сунъий занжирлар яратган компаниялар тизимдан сиқиб чиқарилади. Тадбиркорлар учун эса энг хавфсиз йўл — ҳужжатлар айланмасини шаффофлаштириш ва шубҳали ҳамкорлардан воз кечишди
