АҚШ маъмуриятининг виза сиёсатидаги янги чекловлари дунё бўйлаб миграция назоратининг иқтисодий дастакларини ишга солмоқда. Эндиликда қатор давлатлар, жумладан Туркманистон фуқаролари учун Америка визасини олиш нафақат мураккаб бюрократик жараён, балки 15 минг долларгача бўлган гаров пулини талаб қилувчи молиявий тўсиққа айланди. Бу чора Вашингтоннинг «ноқонуний миграцияга қарши кураш» ниқоби остида камбағал ва сиёсий барқарор бўлмаган давлатларга нисбатан қўллаётган иқтисодий фильтри бўлиб, халқаро муносабатлардаги тенглик тамойилларини шубҳа остида қолдирмоқда.

Тизимли чекловларнинг эволюцияси

АҚШ Давлат департаменти томонидан жорий этилган «Visa Bond» (виза гарови) тизими Доналд Трамп маъмуриятининг консерватив миграция сиёсати маҳсулидир. Ушбу механизм илк бор Мавритания, Танзания ва Замбия каби Африка давлатларига нисбатан синовдан ўтказилган эди. Эндиликда рўйхат кенгайиб, унга Марказий Осиё вакили — Туркманистоннинг ҳам киритилиши минтақадаги миграцион кайфият ва мамлакатнинг халқаро имижи учун жиддий сигналдир.

Гаров пулининг миқдори (5 000 доллардан 15 000 долларгача) бежиз танланмаган. Бу маблағ ривожланаётган давлатларнинг ўртача фуқароси учун бир неча йиллик даромадга тенг. Тизим шундай қурилганки, пул виза берилишини кафолатламайди, балки фақат «ишонч воситаси» сифатида ишлайди. Агар фуқаро АҚШда қолиб кетса, бу маблағ давлат фойдасига мусодара қилинади. Бу ерда биз инсон ҳуқуқлари эмас, балки суғурта бозорига хос бўлган «рискларни бошқариш» моделини кўрамиз.

Статистика ва мантиқий занжир

АҚШ маъмурияти бу қарорни виза муддати тугагач, мамлакатни тарк этмайдиганлар (overstay) кўрсаткичининг юқорилиги билан изоҳламоқда. Масалан, Туркманистон каби ёпиқ давлатлардан келган сайёҳлар ёки талабаларнинг сезиларли қисми АҚШда қолиш йўлларини излаши сир эмас. Бироқ, экспертларнинг фикрича, бу муаммонинг ечими молиявий жазода эмас, балки тизимли интеграция ёки келиб чиқиш мамлакатларидаги иқтисодий аҳволдадир.

Янги тартиб фақат пул билан чекланиб қолмайди. Суҳбатларнинг юзма-юз ўтказилиши, ижтимоий тармоқларнинг «микроскоп» остида текширилиши ва оилавий тарихнинг кавланиши — буларнинг барчаси АҚШнинг «рақамли девор» қуриш стратегиясининг бир қисмидир. Тизим ариза берувчини потенциал қонунбузар сифатида кўради ва ундан ўз «айбсизлигини» катта пул эвазига исботлашни талаб қилади.

Иқтисодий дискриминация ва экспертлар шубҳаси

Халқаро ҳуқуқшунослар ва миграция экспертлари ушбу тизимни «иқтисодий ценз» деб аташмоқда. Агар шахснинг молиявий имконияти бўлмаса, у ҳатто энг мақбул сабаб (даволаниш, таълим) билан ҳам АҚШга кириш ҳуқуқидан маҳрум бўлиши мумкин. Бу эса демократия ва эркин ҳаракатланиш ҳақидаги баландпарвоз баёнотларга зид келади.

«Бу чора миграцияни тўхтатмайди, балки уни фақат бойлар учун имтиёзга айлантиради», — дейди халқаро муносабатлар таҳлилчилари. Шунингдек, Туркманистон каби валюта назорати қаттиқ бўлган давлат фуқароси учун 15 минг долларни нақд қилиш ёки ўтказишнинг ўзи алоҳида коррупцион занжирларни келтириб чиқариши мумкин. Тизим муаммони ҳал қилиш ўрнига, уни янги босқичга — яширин иқтисодиёт ва ноқонуний миграция каналларининг қимматлашишига олиб келиши эҳтимоли юқори.

Тўсиқлар ва ноаниқ келажак

Ҳозирда рўйхатда 13 та давлат мавжуд ва бу рўйхатнинг қисқариши яқин орада кутилмаяпти. Аксинча, АҚШ ички сиёсатидаги қаттиққўллик тренди бошқа давлатларни ҳам бу рўйхатга тиркаб қўйиши мумкин. Тизимнинг асосий камчилиги шундаки, у «виза шартларига риоя қилганини исботлаш» жараёнини мураккаб эканидадир. Пулини қайтариб олиш учун фуқаро АҚШдан чиқиб кетганини ўз ватанидаги элчихонада тасдиқлатиши керак, бу эса яна қўшимча вақт ва бюрократия демакдир.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, АҚШ визаси учун гаров пули — бу шунчаки техник ўзгариш эмас, балки дунёнинг «ишончли» ва «ишончсиз» ҳудудларга бўлинишининг иқтисодий ифодасидир. Бундай чоралар халқаро миграцияни тартибга соладими ёки аксинча, жамиятлар ўртасидаги масофани янада кенгайтирадими? Ҳозирча фақат бир нарса аниқ: Америка орзусининг нархи расман белгиланди ва у ҳамма учун ҳам ҳамёнбоп эмас.