600 миллиард сўмдан ортиқ қарзга ботган "Ҳудудгазтаъминот" АЖнинг байрам арафасида қимматбаҳо BYD электромобилларини харид қилиши давлат ташкилотларидаги масъулиятсизлик ва тизимли назоратнинг заифлигини яққол кўрсатиб берди. Энергия ресурслари тақчиллиги шароитида аҳолини тежамкорликка чақираётган корхонанинг ўзи бюджет маблағларини ҳашаматга сарфлаши нафақат иқтисодий мантиққа, балки ижтимоий адолат тамойилларига ҳам зиддир.
Қарз ичидаги ҳашамат: Рақамлар сўзлаганда
Мажбурий ижро бюроси маълумотларига кўра, "Ҳудудгазтаъминот"нинг умумий қарздорлиги 602 миллиард сўмга етган. Бундан ташқари, ташкилотнинг 137,3 миллион сўмлик солиқ қарзи ҳам мавжуд. Бундай оғир молиявий ҳолатда компания раҳбарияти умумий қиймати 1,4 миллиард сўмдан ортиқ бўлган автомобилларни сотиб олишга қарор қилган. Харидлар рўйхатида иккита қора рангли BYD Han (ATTO 8) ва битта BYD Song Plus моделлари бор.
Бу вазият шунчаки битта ташкилотнинг хатоси эмас, балки давлат улуши мавжуд бўлган компанияларда "комплаенс" назоратининг нечоғлик "самарали" ишлаётганини кўрсатувчи кўзгудир. Қарздорлик юки остида қолган тизимнинг бундай қадам ташлаши давлат харидларидаги шаффофлик масаласини яна кун тартибига чиқармоқда.
Тизимли муаммо: Иқтисодий мантиқ қаерда?
Ўзбекистон Республикасининг "Давлат харидлари тўғрисида"ги қонуни ва ҳукуматнинг тежамкорлик бўйича кўплаб қарорлари давлат маблағларини самарали бошқаришни талаб қилади. Бироқ, "Ҳудудгазтаъминот" мисолида биз тескари манзарани кўрамиз. Иқтисодий нуқтаи назардан, 600 миллиард сўм қарзи бор тузилма ҳар бир тийинни қарздорликни камайтиришга ва хизмат сифатини оширишга йўналтириши керак эди.
Аҳоли хонадонларида газ босими пасайиб, таъминотда узилишлар кузатилаётган бир пайтда, соҳага масъул ташкилотнинг люкс тоифасидаги машиналарга маблағ ажратиши жамоатчиликда ҳақли эътироз уйғотмоқда. Бу ерда гап фақат автомобилнинг ранги ёки брендида эмас, балки устуворликларнинг нотўғри белгиланганида. Тизим ўзини ислоҳ қилиш ўрнига, ташқи кўринишни безаш билан овора.
Экспертлар нима дейди?
Мутахассисларнинг фикрича, давлат компанияларидаги бундай харидлар ички назорат ва аудит тизими фалаж эканидан дарак беради. Коррупцияга қарши курашиш агентлиги аввалроқ шунга ўхшаш 1,9 миллиард сўмлик ноқонуний харидларни бекор қилган эди. "Ҳудудгазтаъминот" воқеаси ҳам шундай қатъий чораларни талаб қилади. Акс ҳолда, "қарз ичида ҳашамат" анъанаси бошқа давлат корхоналари учун ҳам нормага айланиб қолиши мумкин.
Иқтисодий таҳлилчилар бундай ҳолатларни "бошқарув инқирози" деб аташмоқда. Агар компания ўз мажбуриятларини бажара олмай, ижро ҳужжатлари асосида қарздор бўлиб турса, қимматбаҳо харидлар қонунан ва ахлоқан чекланиши шарт.
Ечим ва тўсиқлар
Нега бундай харидлар тўхтатилмаяпти? Асосий тўсиқ — давлат корхоналарининг молиявий мустақиллиги ниқоби остидаги ҳисобдорликнинг йўқлигидир. Вазирлар Маҳкамаси ва тегишли идоралар томонидан ўрнатилган чекловлар кўпинча "ички эҳтиёж" ва "зарурат" деган баҳоналар билан четлаб ўтилади. "Ҳудудгазтаъминот" иши Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ва Ҳисоб палатаси учун навбатдаги жиддий имтиҳон бўлади.
Хулоса
"Ҳудудгазтаъминот"нинг қимматбаҳо тулпорлари — бу шунчаки транспорт воситалари эмас, балки тизимдаги чуқур иллатнинг симптомидир. 600 миллиард сўмлик қарз бор жойда 1,4 миллиард сўмлик автомобилларга ўрин бўлмаслиги керак. Бугунги воқелик шуни кўрсатмоқдаки, давлат харидлари устидан назорат фақат қоғозда эмас, балки реал ҳаётда, ҳар бир транзакция даражасида ишлаши шарт. Жамоатчилик энди савол бермоқда: бу харидлар бекор қилинадими ёки "қарздор бойвачча" модели яшашда давом этадими?
