Ўзбекистонда ичимлик суви таъминоти соҳасида йиллар давомида тўпланиб қолган дебитор қарздорлик илк бор кескин равишда — деярли икки баробарга қисқарди. «Ўзсувтаъминот» АЖ маълумотларига кўра, 2025 йилда аҳолининг қарздорлиги 908,8 миллиард сўмдан 462,9 миллиард сўмга тушган. Бироқ, бу натижа фақатгина аҳолининг иқтисодий маданияти ошганидан эмас, балки тизимнинг "жазолаш ва назорат" механизми кучайтирилгани, 70 мингта истеъмолчининг тармоқдан узилиши ва минглаб суд даъволари ҳисобига амалга ошди.
Мажбурий тартибдаги интизом: Рақамлар ортидаги ҳақиқат
2025 йил сув таъминоти тизими учун "қатъий назорат йили" бўлди десак муболаға бўлмайди. 49 фоизлик қисқариш замирида тизимли рейдлар ва суд жараёнлари ётибди. Йил давомида 148 мингта ҳолат бўйича 392 миллиард сўмлик қарздорлик судларга оширилган. Бу шуни англатадики, аҳолининг сезиларли қисми ихтиёрий равишда эмас, балки ҳуқуқий таъсир чоралари остида тўлов қилишга мажбур бўлган.
Тармоқдан узилган 70 мингта қарздор истеъмолчи ва аниқланган 11,2 мингта қоидабузарлик соҳадаги интизомнинг нақадар бўшашган бўлганини ва эндиликда тизим "қўл бошқаруви"дан автоматик назоратга ўтаётганини кўрсатади. Онлайн тўловлар улушининг 100 фоизга етказилгани эса инсон омилини камайтириш ва пул маблағларининг "айланма йўллар" билан йўқолишини олдини олишга қаратилган муҳим қадам бўлди.
Инвестициялар ва қамров: Миқдор сифатга айланадими?
2025 йилда соҳага нафақат бюджетдан (2,25 триллион сўм), балки халқаро молия институтларидан (434,8 миллион доллар) ҳам улкан маблағлар йўналтирилди. Натижада республика бўйича марказлашган ичимлик суви қамрови 82,8 фоизга етди. Тошкент ва Хоразм вилоятлари, шунингдек, Қорақалпоғистон инвестицияларни ўзлаштиришда етакчилик қилди.
Бироқ, инфратузилмани кенгайтириш билан бирга уни сақлаш масаласи долзарблигича қолмоқда. Қурилган 973 км ичимлик суви тармоғи ва ўнлаб иншоотлар ўз-ўзини қоплаши учун тўлов тизими барқарор ишлаши шарт. Истеъмолчилар базасининг 4 фоизга ошгани ва сув ҳисоблагичлар қамровининг 86 фоизга етгани — тизимнинг шаффофлашаётганидан дарак. Лекин 14 фоиз истеъмолчи ҳамон ҳисоблагичсиз сув ичмоқда, бу эса исрофгарчилик ва ноаниқ ҳисоб-китоблар учун бўшлиқ қолдиради.
Тизимли хатолардан технологик ечимларга
Экспертларнинг таъкидлашича, сув таъминотидаги асосий муаммо фақат қарздорликда эмас, балки техник йўқотишлар ва ноқонуний уланишлардадир. Аниқланган 4,7 мингта ноқонуний уланиш ҳолати тизимдаги "тешиклар" ҳали ҳам кўплигини тасдиқлайди. 84,4 миллиард сўмлик зарар ҳисобланган бўлса-да, унинг фақат 39,4 миллиарди ундирилган. Бу эса ижро тизимидаги самарадорлик ҳамон пастлигини кўрсатади.
Қарздорликнинг бир йилдан ошган қисми 32 фоизга камайгани яхши кўрсаткич, аммо 462,9 миллиард сўмлик қолдиқ ҳамон улкан рақам бўлиб қолмоқда. Бу маблағ соҳани модернизация қилиш учун зарур бўлган ресурсларнинг бир қисмидир.
Тўсиқлар ва истиқбол: Сув бепул эмас
Нега қарздорликни бутунлай йўқотишнинг иложи бўлмаяпти? Асосий тўсиқ — аҳоли онгидаги "сув табиат инъоми, у бепул бўлиши керак" деган эскирган тушунчанинг сақланиб қолаётганидадир. Иккинчидан, сув сифати ва таъминот вақтидаги узилишлар истеъмолчиларда "сифатсиз хизмат учун нега пул тўлашим керак?" деган саволни туғдиради.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, 2025 йилдаги натижалар — бу мажбурий тартибга солишнинг самараси. Эндиги вазифа — жазо чораларидан сифатли хизмат кўрсатиш орқали ихтиёрий тўлов тизимига ўтишдир. Соҳанинг молиявий соғломлашиши учун нафақат МИБ ва рейдлар, балки сувнинг ҳар бир томчиси учун жавобгарлик ҳисси керак. 2026 йилда қолган 462 миллиард сўмлик қарз қандай ундирилади? Тизим яна куч ишлатишга мажбур бўладими ёки шаффофлик ўз сўзини айтадими?
