Ўзбекистонда ҳуқуқ-тартибот органлари томонидан ўтказилаётган сўнгги рейдлар шунчаки навбатдаги «тозалов» эмас, балки давлат ва жиноий дунё ўртасидаги ўн йилликлар давомида шаклланган норасмий мувозанатнинг бузилишидир. «Эшон», «Миттивой» ва «Расул қилич» каби лақаблар билан танилган гуруҳларнинг фош этилиши жамиятда тизимли коррупция ва ижтимоий лифтларнинг носозлиги оқибатида юзага келган паралел бошқарув тизими — «кўча иерархияси» ҳали ҳам тирик эканини кўрсатди. Асосий муаммо жиноятчиларнинг шахсида эмас, балки уларнинг тадбиркорлик ва инвестиция муҳитига таҳдид сола оладиган даражада ижтимоий кучга айланганидадир.
Сўнгги бир ҳафта ичида ўтказилган 2,6 мингдан ортиқ рейд натижалари даҳшатли рақамларни юзага чиқарди: 18 та уюшган жиноий гуруҳ тугатилди, 951 та наркотиклар билан боғлиқ ҳолат ва юзлаб қурол-яроғ мусодара қилинди. Аммо бу рақамларнинг ортида чуқурроқ ижтимоий деформация ётибди. Тарихан Ўзбекистонда мустақилликнинг илк йилларидан бошлаб жиноий гуруҳлар иқтисодий низоларни ҳал қилувчи «арбитраж» вазифасини ўз зиммасига олишга уриниб келган. Давлат институтлари ва суд тизимига ишонч паст бўлган ёки бюрократия тўсиқлари мавжуд бўлган даврларда, тадбиркорлар мажбуран ёки ихтиёрий равишда «кўча» хизматига мурожаат қилишган.
Бугунги кундаги вазият эса янгича хавфларни ўз ичига олган. Президент видеоселектор йиғилишида таъкидлаганидек, жиноий гуруҳлар эндиликда нафақат маҳаллий, балки хорижий инвесторларга ҳам таҳдид сола бошлаган. Бу эса мамлакатнинг халқаро имижи ва иқтисодий хавфсизлигига тўғридан-тўғри зарбадир.
Муаммонинг тизимли илдизларидан бири — спорт ва ёшлар сиёсатидаги бўшлиқлардир. Биргина Тошкент шаҳрида ушланган гуруҳлар таркибида 250 дан ортиқ спортчи ва «оғир» тоифадаги ёшларнинг борлиги — профессионал спортнинг криминаллашиб бораётганидан далолат. Спортчилар учун аниқ касбий истиқболлар ва қонуний даромад манбалари яратилмагани уларни «яширин жанглар» ва «рекет» дунёсига етакламоқда. Бу ерда гап шахсий танлов ҳақида эмас, балки жисмоний кучни ижтимоий капиталга айлантиришнинг бошқа қонуний йўллари чеклангани ҳақида бормоқда.
Экспертларнинг фикрича, жиноятчиликнинг трансчегаравий ва виртуал майдонга кўчиши вазиятни янада мураккаблаштиради. БАА, Туркия ва АҚШ каби давлатларда ички ишлар вакиллари лавозими жорий этилиши бежиз эмас. Жиноий капитал Ўзбекистонда ишлаб топилиб, хориждаги «офшор» ёки кўчмас мулк орқали ювилиши — халқаро жиноий тармоқларнинг занжиридир. Бунга қарши фақат куч ишлатар тузилмалар билан эмас, балки молиявий назорат ва рақамли хавфсизлик тизимларини кучайтириш орқали курашиш мумкин.
Ҳозирги ҳолатда ҳуқуқ-тартибот органларининг кескин ҳаракатлари қисқа муддатли барқарорликни таъминлаши мумкин. Аммо асосий тўсиқ — ижтимоий онгдаги «ўғрилар олами» романтикаси ва коррупцион занжирларнинг мавжудлигидир. Агар тадбиркор ўз муаммосини судда эмас, «кўчада» тезроқ ҳал қилишига ишонса, жиноий гуруҳлар янги номлар билан яна пайдо бўлаверади.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, 18 та гуруҳнинг фош этилиши — бу касалликнинг симптомига қарши муваффақиятли операция, холос. Касалликнинг ўзини даволаш учун эса иқтисодий эркинлик, суд мустақиллиги ва ёшлар учун криминалдан кўра жозибадорроқ бўлган ижтимоий лифтлар керак. Савол очиқ қолмоқда: давлат аппаратлари ушбу «тозалаш» ишларини изчил давом эттириб, тизимли ислоҳотлар билан мустаҳкамлай оладими ёки бу шунчаки вақтинчалик «намойиш» бўлиб қоладими?
